Αντώνης Μάριος ΠαΠαγιώτηςΠόσο έχει μεταβληθεί η έννοια της δημοσιογραφικής ευθύνης σε μια εποχή όπου η πληροφορία κυκλοφορεί ακαριαία και συχνά χωρίς διαμεσολάβηση; Ο Ανδρέας Καψαμπέλης, δημοσιογράφος και σύμβουλος έκδοσης της εφημερίδας Δημοκρατία, με μακρά και πολυσυλλεκτική πορεία στον ελληνικό χώρο των μέσων ενημέρωσης, συνομιλεί με τον Αντώνη Μάριο ΠαΠαγιώτη στο Cyberscope για τη δυναμική των blogs, την ηθική της ενημέρωσης και την αναζήτηση εμπιστοσύνης σε ένα πολωμένο περιβάλλον. Με λόγο στοχαστικό και διεισδυτικό, αναλύει τις διαδοχικές μεταμορφώσεις της πληροφόρησης, τον ρόλο των μέσων στο διαδίκτυο και τις σύγχρονες προκλήσεις της δημόσιας σφαίρας, φωτίζοντας τις θεμελιώδεις παραμέτρους του νέου ψηφιακού δημόσιου λόγου.
(Το πλήρες βιογραφικό του Α. Καψαμπέλη
παρατίθεται στο τέλος της συνέντευξης)
Ως δημοσιογράφος με πολυετή παρουσία στον έντυπο και τον ψηφιακό Τύπο, πώς αξιολογείτε τη μετάβαση του δημοσιογραφικού λόγου στην εποχή της ψηφιακής αμεσότητας; Ποιες νέες δεοντολογικές προκλήσεις αναδύονται μέσα από την ταχύτητα διάδοσης και την πληθωρικότητα των πηγών;
Η άμεση διάδοση της πληροφορίας έχει αναδιαμορφώσει σε βάθος τόσο τις πρακτικές του δημοσιογραφικού λόγου όσο και τη σχέση της κοινωνίας με την ενημέρωση. Η ψηφιακή αμεσότητα συνιστά πλέον θεμελιώδες γνώρισμα του δημόσιου λόγου, επιδρώντας καθοριστικά στη διαδικασία παραγωγής και πρόσληψης της είδησης. Η δεοντολογική πρόκληση δεν περιορίζεται στη διαχείριση της χρονικής πίεσης, αλλά εκτείνεται στην ευθύνη για την ακρίβεια και το νόημα των μεταδιδόμενων πληροφοριών. Η υπερπληθώρα πηγών και ερεθισμάτων καλεί τον δημοσιογράφο σε συνεχή αναστοχασμό, καθώς δεν αρκεί ο εντοπισμός ενός γεγονότος, αλλά απαιτείται η ένταξή του σε ένα ευρύτερο, ερμηνευτικό πλαίσιο, ικανό να αποκαλύψει τη σημασία του μέσα στη δημόσια σφαίρα.
Σε μια εποχή που η δικτυακή ενημέρωση βρισκόταν ακόμη σε εμβρυακό στάδιο, η πρωτοβουλία σας να συνδημιουργήσετε ένα ειδησειογραφικό ιστολόγιο (blog), το Press-GR, ανέδειξε τη δυναμική της ανεξάρτητης ενημέρωσης στο διαδίκτυο. Ποιες θεωρείτε σήμερα τις βασικές δυνατότητες, αλλά και τα όρια των blogs, ως πεδίου πολιτικού και κοινωνικού σχολιασμού;
Το Press-GR δημιουργήθηκε ως «ώριμο τέκνο» της εποχής του, σε μια περίοδο δηλαδή κατά την οποία τα παραδοσιακά μέσα απέφευγαν συστηματικά να φιλοξενήσουν εναλλακτικές φωνές που παρέκκλιναν από τις θεσμικά αποδεκτές νόρμες. Η ανάγκη να δοθεί δημόσιος χώρος σε λόγο μη επαγγελματικά διαπιστευμένο, αλλά κοινωνικά και πολιτικά ζωντανό, υπήρξε καθοριστική. Τα blogs συνέβαλαν στη συγκρότηση ενός συμμετοχικού πεδίου ενημέρωσης και σχολιασμού, διευρύνοντας τα όρια της δημόσιας σφαίρας. Η πρόκληση, ωστόσο, ανακύπτει όταν απουσιάζει η επίγνωση της ευθύνης. Η ελευθερία του λόγου ενισχύει τη δημοκρατία μόνο όταν συνοδεύεται από σεβασμό στη δεοντολογία και στη στοιχειώδη τεκμηρίωση. Η εγκυρότητα δεν πρέπει να εκπίπτει στο όνομα της αμεσότητας. Αντίθετα, χρειάζεται να ενσωματώνεται σε κάθε μορφή έκφρασης, ώστε το ανεξάρτητο μέσο να μην εκτρέπεται σε εργαλείο αποδόμησης. Σε κάθε περίπτωση, εάν πρέπει κανείς να επιλέξει, είναι προτιμότερη η υπερβολή και η αφιλτράριστη μετάδοση από τη χειραγώγηση και τον έλεγχο. Η δεύτερη έχει αποδειχτεί πιο επικίνδυνη.
Η συσσώρευση μέσων ενημέρωσης σε περιορισμένο αριθμό επιχειρηματικών σχημάτων έχει εγείρει ανησυχίες για τον πλουραλισμό της πληροφόρησης. Πώς αποτιμάτε αυτή την εξέλιξη ως προς την ανεξαρτησία του Τύπου και τη διαμόρφωση της δημόσιας σφαίρας;
Η λειτουργική ανεξαρτησία του Τύπου συνιστά προϋπόθεση για τον πλουραλισμό της δημόσιας σφαίρας και για τη δημοκρατική συγκρότηση της ενημέρωσης. Όταν η ιδιοκτησία των μέσων ενημέρωσης συγκεντρώνεται σε περιορισμένο αριθμό επιχειρηματικών σχηματισμών, ανακύπτουν δομικά ζητήματα ως προς τη δυνατότητα προβολής διαφορετικών φωνών και κοινωνικών αιτημάτων. Η ενημέρωση κινδυνεύει να αποκτήσει μονοκεντρικά χαρακτηριστικά, τα οποία δεν αντανακλούν τις ποικιλόμορφες ανάγκες της κοινωνίας. Αυτό όμως στην πράξη συμβαίνει δυστυχώς εδώ και δεκαετίες, Η επαγγελματική δεοντολογία του δημοσιογράφου καλείται να λειτουργήσει ως μηχανισμός ελέγχου απέναντι στην ομογενοποίηση του δημόσιου λόγου και στην ενδεχόμενη αδράνεια της κριτικής.
Η είσοδος του αναγνώστη στην παραγωγή και αναμετάδοση ειδήσεων έχει ανατρέψει την παραδοσιακή σχέση μέσου και κοινού. Πώς επαναπροσδιορίζεται, κατά την εμπειρία σας, η έννοια της δημοσιογραφικής ευθύνης μέσα σε αυτό το διαδραστικό πλαίσιο;
Η δημοσιογραφική ευθύνη, στο πλαίσιο της ψηφιακής διαμεσολάβησης και της συμμετοχικής κουλτούρας, δεν αναστέλλεται, αλλά επανακαθορίζεται. Ο διαμοιρασμός της πληροφορίας από το κοινό επιφέρει μια σχετική αποδόμηση της ιεραρχικής σχέσης ανάμεσα στον επαγγελματία και τον αναγνώστη. Ωστόσο, ο ρόλος του δημοσιογράφου ως επιμελητή της αλήθειας παραμένει κρίσιμος. Η εγκυρότητα, η τεκμηρίωση και η ερμηνευτική ευθύνη δεν μπορούν να ανατεθούν αδιακρίτως στο πλήθος. Η δημοσιογραφία καλείται, χωρίς ελιτισμό, να λειτουργεί εντός ενός ρευστού οικοσυστήματος, ως σημείο αναφοράς, και όχι ως μονοφωνική αυθεντία.
Ποια είναι, κατά την άποψή σας, η επίδραση της αδιάλειπτης ροής πληροφοριών στην ψυχική εμπλοκή του αναγνώστη και στον τρόπο πρόσληψης της πραγματικότητας; Παρατηρείτε τάσεις αποστασιοποίησης ή κόπωσης ως αντίδραση στην υπερπροσφορά περιεχομένου;
Η συνεχής ροή πληροφορίας συνδέεται με μια ποιοτική μετατόπιση στον τρόπο με τον οποίο το κοινό προσεγγίζει την πραγματικότητα. Η υπερπροσφορά ειδήσεων μπορεί να καταλήγει σε γνωστικό κορεσμό, όπου η ποσότητα των ερεθισμάτων δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη εμβάθυνση ή επεξεργασία. Σε αυτό το πλαίσιο, αναδύονται μορφές αποστασιοποίησης ή επιλεκτικής ενασχόλησης, οι οποίες δεν δηλώνουν αδιαφορία, αλλά μια ανάγκη ψυχικής αυτοπροστασίας. Η ευθύνη του δημοσιογράφου, επομένως, δεν εξαντλείται στην παροχή πρόσβασης στην πληροφορία, αλλά επεκτείνεται στη διαχείριση της πολυπλοκότητας και στην παροχή πλαισίου κατανόησης.
Τα ψηφιακά μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν διευρύνει τη δυνατότητα πρόσβασης στην πληροφορία, αλλά και ενίσχυσαν φαινόμενα παραπληροφόρησης. Ποια είναι, κατά την άποψή σας, η θεσμική ή επαγγελματική ευθύνη του δημοσιογράφου στο νέο αυτό πεδίο δημόσιου λόγου;
Τα ψηφιακά μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν μεταβάλει ριζικά τη φύση της δημόσιας σφαίρας, καθιστώντας τον δημοσιογράφο όχι μοναδικό διαμεσολαβητή της πληροφορίας, αλλά συνομιλητή μέσα σε ένα πολυφωνικό και συχνά αδιαμεσολάβητο περιβάλλον. Σε αυτό το πεδίο, η επαγγελματική ευθύνη εκτείνεται πέρα από την απλή μεταφορά γεγονότων και αφορά τη συνεχή αξιολόγηση της αξιοπιστίας των πηγών, την επισήμανση μεροληψιών και την παροχή ερμηνευτικών εργαλείων που διευκολύνουν την κριτική πρόσληψη της πληροφορίας. Η δημοσιογραφία συγκροτείται πλέον ως πρακτική που περιλαμβάνει τόσο τη διαμόρφωση του λόγου όσο και την κριτική επίγνωση των τρόπων κυκλοφορίας και διάχυσης της πληροφορίας.
Η έννοια της εμπιστοσύνης στην ενημέρωση τίθεται συχνά υπό δοκιμασία σε περιβάλλοντα πόλωσης και επιλεκτικής έκθεσης. Πώς προσεγγίζετε την αποκατάσταση της αξιοπιστίας, όταν οι ίδιες οι πηγές γίνονται αντικείμενο αμφισβήτησης;
Η εμπιστοσύνη οικοδομείται μέσα από σταθερές πρακτικές διαφάνειας και λογοδοσίας. Η αμφισβήτηση των πηγών, ιδιαίτερα σε συγκυρίες γενικευμένης θεσμικής δυσπιστίας, καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη για επαγγελματική συνέπεια. Δεν αρκεί να μεταδίδεται μια πληροφορία, αλλά απαιτείται η τεκμηρίωση της διαδρομής της, η επαλήθευση και η επεξεργασία της με σαφώς οριοθετημένα κριτήρια. Η παραδοχή του σφάλματος, όταν αυτό συμβεί, δεν αποδυναμώνει τον δημοσιογράφο· αντιθέτως, ενισχύει την αξιοπιστία του. Ο δημόσιος λόγος δεν χρειάζεται αλάθητους πομπούς, αλλά υπεύθυνους φορείς.
Ποιος είναι, κατά την εμπειρία σας, ο ρόλος του τίτλου και της εικονικής αναπαράστασης (εικόνες, μικρογραφίες [thumbnails], γραφικά) στη διαμόρφωση της αντίληψης του κοινού για το περιεχόμενο; Υφίσταται ακόμη χώρος για τον αναλυτικό λόγο;
Ο τίτλος και η οπτική αποτύπωση συνιστούν πλέον τον κύριο δίαυλο πρώτης πρόσληψης της πληροφορίας. Δεν αποτελούν απλώς εισαγωγικά στοιχεία, αλλά καθορίζουν τη διαδρομή πρόσβασης στο περιεχόμενο. Η δημοσιογραφική ευθύνη έγκειται στο να διατηρείται η αλήθεια της πρόθεσης, ακόμη και όταν ο λόγος συμπυκνώνεται σε λίγες λέξεις ή σε μία εικόνα. Ο αναλυτικός λόγος δεν έχει εκλείψει, αλλά επανεμφανίζεται κάθε φορά που συναντά συνθήκες πρόσφορες για την πρόσληψή του, όπως η σαφήνεια, η τεκμηρίωση και το εννοιολογικό βάθος. Η ουσιαστική πρόκληση έγκειται στη διατήρηση αυτών των χαρακτηριστικών εντός ενός περιβάλλοντος ταχείας διάχυσης.
Ο επαγγελματίας δημοσιογράφος καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στη διεκδίκηση της είδησης και στον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Σε ποια σημεία θεωρείτε ότι δοκιμάζεται εντονότερα αυτή η ισορροπία σήμερα;
Η δημοσιογραφική πρακτική φέρει ιδιαίτερο βάρος όταν καλείται να αποτυπώσει γεγονότα που εμπλέκουν προσωπικές τραγωδίες, δημόσιες καταγγελίες ή συλλογικές απώλειες. Σε τέτοιες συνθήκες, η ενημέρωση δεν αφορά απλώς τη μετάδοση, αλλά και τη στάθμιση. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν τίθεται ως εμπόδιο στην είδηση, αλλά ως συντελεστής της εγκυρότητάς της. Η επαγγελματική κρίση ενεργοποιείται ακριβώς εκεί όπου δεν υπάρχει νομικός περιορισμός, αλλά αναγνωρίζεται η ανάγκη αυτοσυγκράτησης και ερμηνευτικής φροντίδας. Η στάση του δημοσιογράφου διαμορφώνει το νόημα και όχι μόνο το περιεχόμενο της πληροφορίας.
Με βάση την πολυετή εμπειρία σας σε διευθυντικές θέσεις και σε έντυπα ευρείας κυκλοφορίας, πώς διαφαίνεται η πορεία της έντυπης δημοσιογραφίας σε ένα περιβάλλον εντεινόμενης ψηφιοποίησης και διαρκώς μεταβαλλόμενης εστίασης της προσοχής και της πρόσληψης εκ μέρους του κοινού;
Η έντυπη δημοσιογραφία εξακολουθεί να συγκροτεί πεδίο σημασιοδότησης, ακόμη και μέσα σε ένα τεχνολογικά κυρίαρχο τοπίο. Δεν πρόκειται για υπέρβαση ή αναβίωση ενός παλαιού μέσου, αλλά για δυνατότητα αναπροσανατολισμού. Ο έντυπος Τύπος μπορεί να προσφέρει βάθος, συνοχή και ανάλυση, ακριβώς επειδή δεν υποτάσσεται στον ρυθμό του στιγμιαίου. Η αξία του εντοπίζεται στην ικανότητα ερμηνείας και όχι στην ταχύτηατα. Εφόσον παραμένει φορέας σύνθετου και τεκμηριωμένου λόγου, διατηρεί τη θέση του στη δημόσια σφαίρα, ως συμπληρωματικός πόλος στο ευρύτερο οικοσύστημα της ενημέρωσης. Αλλά ας μην έχουμε αυταπάτες. Διεθνώς, το «χαρτί» θα θυμίζει ολοένα και περισσότερο την άμαξα με το άλογο: ένα μέσο από άλλη εποχή, που επιβιώνει σε έναν κόσμο υπερηχητικής ταχύτητας. Στην ψηφιακή εποχή, δεν θα πάψει να υπάρχει, αλλά θα αποκτήσει διαφορετικό ρόλο, ως είδος πολυτελείας ή ως συνειδητή επιλογή ενός μικρότερου κοινού, που ωστόσο συμπίπτει με τον πυρήνα των διαμορφωτών της κοινής γνώμης και θα έχει αυξημένο ειδικό βάρος.
Ο Ανδρέας Καψαμπέλης έχει διατελέσει πολιτικός συντάκτης και διευθυντικό στέλεχος σε έντυπα όπως ο Κόσμος του Επενδυτή, το Ποντίκι, ο Ελεύθερος Τύπος, η Αυριανή, οι 24Ωρες, το περιοδικό ΕΝΑ, η Ισοτιμία, το Veto και η Δημοκρατία, στην οποία σήμερα είναι σύμβουλος έκδοσης, ενώ εμφανίζεται επίσης ως πολιτικός αναλυτής σε τηλεοπτικά μέσα, όπου σχολιάζει συστηματικά πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα.
Παρά τις βαθιές ρίζες του στον έντυπο χώρο, ήταν από τους πρώτους που αντιλήφθηκαν τη δυναμική της μετάβασης στον ψηφιακό δημόσιο λόγο. Συνίδρυσε το ειδησεογραφικό ιστολόγιο (blog) Press-GR, ένα από τα πρώτα μέσα που αξιοποίησαν τις δυνατότητες των blogs για πολιτικό και κοινωνικό σχολιασμό, πολύ πριν τα ψηφιακά μέσα κοινωνικής δικτύωσης εδραιωθούν ως βασικές πηγές ειδήσεων. 
