Ηλίας ΤολιάδηςH φράση «βιντεοπαιχνίδια και ψυχική υγεία» συνήθως ακούγεται σε συζητήσεις που αναλώνονται στις αρνητικές επιπτώσεις του υπερβολικού παιχνιδιού στην ψυχική υγεία του ατόμου. Εδώ κι αρκετά χρόνια αυτή η φράση μπορεί επίσης να αναφέρεται όλο και συχνότερα στην πιθανή θετική επίδραση των βιντεοπαιχνιδιών στην ψυχική υγεία των παιχτών. Με αυτό το άρθρο όμως, θα ήθελα να ανοίξουμε μια συζήτηση πάνω στα βιντεοπαιχνίδια που να ξεφεύγει από το παραπάνω συνεχές των αρνητικών ή των θετικών επιδράσεων. Θα ήθελα να μιλήσουμε λίγο για βιντεοπαιχνίδια που απλά αναφέρονται σε ζητήματα ψυχικής υγείας είτε άμεσα, είτε έμμεσα, παιχνίδια που μπορούν ως ένα σημείο να προσφέρουν ψυχοεκπαίδευση σε όποιον/όποια ασχοληθεί μαζί τους, ενώ ταυτόχρονα παραμένουν κατά βάση ψυχαγωγικά προϊόντα.
Ένα τέτοιο παιχνίδι είναι το Σένουα (πλήρης τίτλος “Hellblade: Senua’s Sacrifice”), κυκλοφορίας του 2017. Η Σένουα είναι μια γυναίκα που είχε την ατυχία να ζήσει στις όμορφες εποχές όταν οι Βίκινγκ έκαναν επιδρομές σε όποιες ακτές έφταναν τα πλοία τους κι έπαιρναν ό,τι ήθελαν από όποιους ήθελαν. Η Σένουα είχε επίσης την ατυχία να ανήκει σε μια από τις κελτικές φυλές που υπέστησαν τις επιδρομές των φίλτατων Βίκινγκ και είχε την τύχη (ή ατυχία) να είναι η επιζήσασα του χωριού. Είναι η πρωταγωνίστρια του παιχνιδιού, μια γυναίκα βαμμένη στα μπλε χρώματα των Πικτών, βαμμένη επίσης στα αίματα και τη λάσπη ενός μοναχικού αγώνα επιβίωσης, μέσα στη μουντάδα μελαγχολικών τοπίων που φέρουν ακόμα φρέσκα τα σημάδια της άνισης και τελικά χαμένης μάχης του λαού της απέναντι σε επαγγελματίες πολεμιστές. Και σα να μην έφταναν όλα αυτά, στη Σένουα συμβαίνει κάτι ακόμα: ακούει φωνές.
Αν θελήσετε ποτέ να πάρετε μια μικρή γεύση από το πώς είναι να ζεις με συμπτώματα ψύχωσης, μπορείτε να δοκιμάσετε να παίξετε το Σένουα. Παίζω βιντεοπαιχνίδια από παιδί, τους έχω μεγάλη αγάπη, και δεν είναι λίγα τα βιντεοπαιχνίδια τρόμου που έχω παίξει μέσα στα χρόνια. Κανένα Resident Evil, κανένα Dead Space δεν μου προκάλεσε την ανατριχίλα που ένιωσα στα πρώτα λεπτά του Σένουα. Έτυχε να φοράω κι ένα ζευγάρι καλά ακουστικά, κι αυτό είναι κάτι που ρητά στο προτείνουν οι σχεδιαστές του παιχνιδιού. Τα ακουστικά μπλοκάρουν τους εξωτερικούς ήχους του περιβάλλοντος, οπότε αναλαμβάνοντας το χειρισμό της Σένουα, προσπαθώντας να βρω το δρόμο μου -το δρόμο της- μέσα στην ομίχλη και στις λάσπες μια βαλτώδους περιοχής, άρχισα να ακούω τις φωνές που άκουγε εκείνη, και τις άκουγα μέσα στο κεφάλι μου. Η εμπειρία δεν ήταν ακριβώς τρομαχτική, γιατί οι φωνές δεν προσπαθούσαν να με τρομάξουν. Ήταν ανθρώπινες, άλλοτε ψίθυροι, άλλοτε πιο δυνατές, ήταν δυο, τρεις, ίσως τέσσερεις διαφορετικές φωνές και σχολίαζαν, ρωτούσαν, επέκριναν, φοβόντουσαν. Ήτανε ζωντανές φωνές, μέσα στο κεφάλι μου -στο κεφάλι της- και με έκαναν κυριολεκτικά να ανατριχιάσω.
Τότε που πρωτοέπαιξα το παιχνίδι, πριν περίπου εφτά χρόνια, δεν γνώριζα γιατί οι φωνές που άκουγε η Σένουα με τάραξαν τόσο πολύ. Αργότερα έμαθα ότι η αναπαράσταση των ακουστικών ψευδαισθήσεων της ψύχωσης είχε γίνει με τη συνδρομή επιστημόνων καθώς και ατόμων που βιώνουν τέτοια συμπτώματα. Ο Tameem Antoniades, που κατεύθυνε τη δημιουργική ομάδα του παιχνιδιού, είχε πάρει μια ίσως ριψοκίνδυνη απόφαση από πλευράς μάρκετινγκ· βάσισε το αφήγημα της Σένουα στο ψυχικό τραύμα, έθεσε το ψυχικό τραύμα στο επίκεντρο της ιστορίας. Από το σημείο αυτό και μετά η ομάδα συνειδητοποίησε ότι χρειαζόταν τη βοήθεια ειδικών ώστε να αποδώσει πειστικά και με σεβασμό τα ακουστικά συμπτώματα της ψύχωσης κι έτσι απευθύνθηκε στον νευροεπιστήμονα Paul Fletcher, καθηγητή στο πανεπιστήμιο του Cambridge, στον Paul Fernyhough, καθηγητή ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο του Durham, και σε άτομα που όντως ακούνε φωνές, άτομα από τα οποία ζητήθηκε ανατροφοδότηση ως προς την τελική αναπαράσταση των ακουστικών συμπτωμάτων. Το αποτέλεσμα της δουλειάς ήταν τέτοιο, που η αλλόκοτη μεν, πολύ αληθοφανής δε, εμπειρία των ακουστικών ψευδαισθήσεων άφησε έντονο το αποτύπωμά της ακόμα και σε πολύ έμπειρους παίχτες βιντεοπαιχνιδιών, όπως ήταν οι δημοσιογράφοι και κριτικοί του χώρου.
Το παιχνίδι αυτό ποτέ δεν προσπάθησε να προβεί σε κάποιου είδους κήρυγμα σχετικά με την ψυχική υγεία. Το μόνο που έκανε ήταν να μας βάλει στη θέση ενός ανθρώπου που επεξεργαζόταν ένα πολύ ισχυρό ψυχικό τραύμα, του οποίου τραύματος τις λεπτομέρειες δεν θα αποκαλύψω, γιατί έστω και μετά από εφτά χρόνια δεν θέλω να κάνω σπόιλερ σε καμία και σε κανέναν που ίσως στο μέλλον παίξει το παιχνίδι. Tα ακουστικά συμπτώματα χρησιμοποιήθηκαν ως αφηγηματικό μέσο και ως μέσο δημιουργίας ατμόσφαιρας. Τα οπτικά συμπτώματα της ψύχωσης εντάχθηκαν αριστοτεχνικά στους ίδιους τους μηχανισμούς του παιχνιδιού, στο λεγόμενο gameplay, με τη μορφή της δράσης και της επίλυσης περιβαλλοντικών γρίφων. Στο σύνολο της η εμπειρία του να μπαίνεις στη θέση της Σένουα αποτελούσε και μια διαδικασία ευαισθητοποίησης των παιχτών απέναντι σε διαταραχές όπως η σχιζοφρένεια. Παρότι έχω στο οικογενειακό μου περιβάλλον άτομο με διάγνωση σχιζοφρένειας, ήταν αυτό το παιχνίδι που με έκανε να νιώσω έστω και λίγο τι σημαίνει ψύχωση, γιατί έστω και για λίγο είδα (κι άκουσα) την ψύχωση από μέσα αντί να την βλέπω μόνο από έξω. Ήταν το παιχνίδι που με έβαλε στη θέση του ανθρώπου που βιώνει την ψύχωση, αντί να τον θέτει απέναντι μου.
Σύνδεσμοι:
Σωκράτης Παπαευθυμίου
