Από το like στην πλατεία: Πώς ο ψηφιακός ακτιβισμός αλλάζει τον τρόπο που κινητοποιούμαστε

Τι συμβαίνει όταν πατάμε «κοινοποίηση» σε ένα post για κοινωνική δικαιοσύνη; Πώς μετατρέπεται μια διαδικτυακή συζήτηση σε πραγματική δράση στους δρόμους; Ένα hashtag μπορεί να γίνει επανάσταση; Η έρευνα δείχνει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι απλώς «ακτιβισμός του καναπέ» αλλά αντίθετα, δημιουργούν νέους μηχανισμούς συλλογικής δράσης που συνδέουν το ατομικό με το συλλογικό και το διαδικτυακό με το δια ζώσης.

Το Παράδοξο της Ψηφιακής Επαφής

Ξεκινάμε από μια βασική αρχή που την ξέρουμε από τη δεκαετία του ’50: η επαφή μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών ομάδων μπορεί να μειώσει τις προκαταλήψεις. Ο ψυχολόγος Gordon Allport είχε δείξει πως όταν άνθρωποι από διαφορετικά υπόβαθρα συναντώνται υπό συγκεκριμένες συνθήκες (ισότιμη συμμετοχή, κοινός στόχος, υποστήριξη από το περιβάλλον) οι αρνητικές στάσεις αποδυναμώνονται.

Στον ψηφιακό κόσμο, αυτή η «διομαδική επαφή» παίρνει νέες διαστάσεις. Μπορεί να είσαι στην Αθήνα και να συζητάς με κάποιον στο Βερολίνο για την κλιματική αλλαγή. Μπορεί να παίζεις ένα διαδικτυακό παιχνίδι και να συνεργαστείς με έναν εικονικό χαρακτήρα που αντιπροσωπεύει έναν πρόσφυγα. Και αυτό, σύμφωνα με έρευνες, να μειώνει τις προκαταλήψεις σου στην πραγματική ζωή. Δεν χρειάζεται να συναντηθείς πρόσωπο με πρόσωπο για να αρχίσεις να βλέπεις «τους άλλους» διαφορετικά.

Τρεις Τρόποι που τα Social Media Κάνουν τη Διαφορά

Οι έρευνες έχουν εντοπίσει τρεις βασικές λειτουργίες του διαδικτυακού ακτιβισμού που τον κάνουν να ξεχωρίζει:

1. Συνδέει το προσωπικό με το πολιτικό

Το #MeToo δεν ήταν απλώς μια λίστα από ιστορίες. Ήταν η διαδικασία όπου χιλιάδες ατομικές εμπειρίες συνδέθηκαν σε ένα συλλογικό αίτημα. «Αυτό που μου έτυχε δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό, είναι μέρος ενός συστήματος». Αυτή η σύνδεση μεταξύ του «εγώ» και του «εμείς» είναι κρίσιμη για τη συλλογική κινητοποίηση.

2. Δημιουργεί κοινότητες αλληλοϋποστήριξης

Όταν βλέπεις άλλους να μοιράζονται παρόμοιες εμπειρίες, νιώθεις λιγότερο μόνος. Αυτό που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «κοινωνική ταυτότητα»- το αίσθημα ότι ανήκεις σε μια ομάδα- ενδυναμώνεται. Και αυτή η ενδυνάμωση δεν είναι αφηρημένη: σε μελέτες, άτομα που συμμετείχαν σε διαδικτυακές ακτιβιστικές καμπάνιες ανέφεραν αυξημένη ψυχολογική ευημερία και αίσθημα δύναμης.

3. Διαπραγματεύεται νέες πραγματικότητες

Το #FreeTheNipple δεν ζητούσε απλώς να αλλάξουν οι κανόνες του Instagram. Προσπαθούσε να αλλάξει τον τρόπο που βλέπουμε το γυναικείο σώμα. Τα social media γίνονται χώρος όπου διαφορετικές ομάδες -γυναίκες, LGBTQ+, μειονότητες- μπορούν να αμφισβητήσουν επικρατούσες αντιλήψεις και να προτείνουν νέες.

Από το Online στο Offline: Τι Χρειάζεται για να Κινηθείς Πραγματικά

Εδώ έρχεται το κρίσιμο ερώτημα: ένα like ή ένα retweet μπορεί να γίνει κάτι περισσότερο;

Η απάντηση είναι: εξαρτάται. Οι ερευνητές έχουν βρει δύο βασικούς μηχανισμούς που κάνουν τη διαφορά:

Ανάπτυξη δεξιοτήτων

Όταν δημιουργείς ένα βίντεο για το TikTok, μαθαίνεις editing. Όταν γράφεις threads στο Twitter, μαθαίνεις να συνοψίζεις επιχειρήματα. Όταν οργανώνεις μια διαδικτυακή εκστρατεία, μαθαίνεις συντονισμό. Αυτές οι δεξιότητες δεν μένουν online — είναι μεταφέρσιμες στον ακτιβισμό του δρόμου.

Τυχαία έκθεση και ευρύτητα δικτύου

Μπορεί να μπεις στο Instagram για memes και να «σκοντάψεις» σε ένα post για την κλιματική κρίση. Μπορεί να παίζεις ένα διαδικτυακό παιχνίδι και να αρχίσεις συζήτηση για κοινωνική δικαιοσύνη. Όσο πιο μεγάλο και ποικιλόμορφο είναι το δίκτυό σου, δηλαδή όσο περισσότερους «ασθενείς δεσμούς» έχεις με ανθρώπους από διαφορετικά υπόβαθρα, τόσο πιο πιθανό είναι να εκτεθείς σε νέες ιδέες και να κινητοποιηθείς.

Εδώ παίζει ρόλο κάτι που λέγεται «Γεφυρωτικό Κοινωνικό Κεφάλαιο». Οι στενοί φίλοι σου (bonding capital) σε στηρίζουν, αλλά οι  απλές γνωριμίες σου (bridging capital) σε εκθέτουν σε νέες ευκαιρίες και οπτικές.

Φυσικά, δεν είναι όλα ρόδινα. Τα αλγοριθμικά συστήματα των social media τείνουν να μας δείχνουν περιεχόμενο που συμφωνεί με τις υπάρχουσες πεποιθήσεις μας. Έτσι δημιουργούνται οι «θάλαμοι αντήχησης» (echo chambers): κλειστά περιβάλλοντα όπου ακούς μόνο φωνές που επιβεβαιώνουν αυτό που ήδη πιστεύεις.

Slacktivism ή Πραγματική Αλλαγή;

«Η επανάσταση δεν θα έρθει με ένα tweet», έγραψε κάποτε ο Malcolm Gladwell. Πολλοί κριτικοί βλέπουν τον ψηφιακό ακτιβισμό ως «ακτιβισμό του καναπέ» δηλαδή χαμηλού ρίσκου ενέργειες που κάνουν τα άτομα να νιώθουν καλά χωρίς πραγματικό κόστος. Αλλά η έρευνα δείχνει κάτι διαφορετικό. Ναι, ένα like από μόνο του δεν αλλάζει τον κόσμο. Όμως μπορεί να είναι το πρώτο βήμα. Η θεωρία μάθησης μας λέει ότι όταν επιβραβεύεσαι για μια μικρή δράση (π.χ. θετικά σχόλια σε ένα post), είναι πιο πιθανό να προχωρήσεις σε μεγαλύτερη εμπλοκή.

Το κλειδί βρίσκεται σε δύο ψυχολογικούς παράγοντες:

• Αντιλαμβανόμενη ισχύς: «Πιστεύω ότι μπορώ να κάνω διαφορά»
• Ελπίδα: «Πιστεύω ότι η αλλαγή είναι εφικτή»

Όταν αυτά τα δύο συνδυάζονται με ισχυρή κοινωνική ταυτότητα, η πιθανότητα να περάσεις από το online στο offline ακτιβισμό αυξάνεται σημαντικά.

Από όλα τα παραπάνω εύλογα προκύπτει πως: Κάθε φορά που κάνεις repost ένα άρθρο για κοινωνική δικαιοσύνη, συνομιλείς με κάποιον από διαφορετικό υπόβαθρο, ή μοιράζεσαι την εμπειρία σου, συμμετέχεις σε ένα ευρύτερο σύστημα. Η ερώτηση δεν είναι «αρκεί αυτό;» αλλά «τι επόμενο βήμα μπορώ να κάνω;».

Το Μέλλον της Συλλογικής Δράσης

Τα όρια μεταξύ online και offline είναι πλέον ρευστά. Μια gaming κοινότητα μπορεί να εξελιχθεί σε πολιτικό κίνημα. Ένα hashtag μπορεί να γίνει νομοθετική αλλαγή. Μια διαδικτυακή συζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε διαδήλωση στους δρόμους. Αυτό που αλλάζει δεν είναι μόνο τα εργαλεία, αλλά και οι ίδιοι οι μηχανισμοί της συλλογικότητας. Ο ψηφιακός ακτιβισμός δίνει φωνή σε περιθωριοποιημένες ομάδες, δημιουργεί νέες μορφές αλληλεγγύης που υπερβαίνουν γεωγραφικά όρια, και επιτρέπει σε ατομικές εμπειρίες να συνδεθούν με συλλογικούς στόχους.

Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να φέρουν αλλαγή, αλλά πώς τα χρησιμοποιούμε για να μεγιστοποιήσουμε τις θετικές τους δυνατότητες και να ελαχιστοποιήσουμε τους κινδύνους.

Γιατί στο τέλος, κάθε επανάσταση (ψηφιακή ή μη) δεν γίνεται με tweets ή πλακάτ. Γίνεται με ανθρώπους που αποφασίζουν να κινηθούν μαζί.

Τι κρατάμε;

• Τα social media δεν είναι «ακτιβισμός του καναπέ»: Η διαδικτυακή δράση μπορεί να λειτουργήσει ως πύλη για πραγματική κινητοποίηση, ειδικά όταν συνοδεύεται από αίσθηση ισχύος και ελπίδας.
• Το «εγώ» συναντά το «εμείς»: Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διευκολύνουν τη σύνδεση ατομικών εμπειριών με συλλογικούς στόχους, ενδυναμώνοντας την κοινωνική ταυτότητα και την αλληλεγγύη.

Ενδιαφέροντα links

Έρευνα για τη σχέση μεταξύ online και offline συλλογική δράση https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352250X20300324?via%3Dihub

Έρευνα που δείχνει πως η επαφή με έναν ψηφιακό πρόσφυγα μπορεί να μειώσει τις προκαταλήψεις https://doi.org/10.1037/ppm0000433

Θάλαμοι Αντήχησης https://doi.org/10.1073/pnas.2023301118