Αντώνης Μάριος ΠαΠαγιώτηςΣε μια εποχή όπου η εμπιστοσύνη αποτελεί το πιο πολύτιμο αλλά και εύθραυστο ψηφιακό νόμισμα, η Στέλλα Τσιτσούλα, με πολυσχιδή παρουσία στην επικοινωνία, την τεχνολογία και την κυβερνοασφάλεια, συνομιλεί με τον Αντώνη Μάριο ΠαΠαγιώτη στο Cyberscope για τις νέες προκλήσεις της ψηφιακής ασφάλειας, την ανάγκη ανθρωποκεντρικής ενημέρωσης, τον ρόλο της ψυχοκοινωνικής πρόληψης και την αξία της γυναικείας εκπροσώπησης σε ένα πεδίο υψηλής τεχνολογικής εξειδίκευσης. Με βαθιά εμπειρία και στρατηγική σκέψη, αναδεικνύει τις συνδέσεις ανάμεσα στην ασφάλεια, την εμπιστοσύνη και τον σεβασμό στην ανθρώπινη διάσταση του ψηφιακού κινδύνου.
(Το πλήρες βιογραφικό της Σ. Τσιτσούλα
παρατίθεται στο τέλος της συνέντευξης)
Η έννοια της «ψηφιακής εμπιστοσύνης» αποτελεί όλο και συχνότερα αντικείμενο δημόσιου και επιστημονικού διαλόγου. Πώς αντιλαμβάνεστε εσείς τον ρόλο της επικοινωνίας στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης γύρω από ζητήματα κυβερνοασφάλειας;
Η «ψηφιακή εμπιστοσύνη» είναι θεμέλιος λίθος για τη σύγχρονη ψηφιακή κοινωνία, καθώς επηρεάζει άμεσα την αποδοχή και τη χρήση τεχνολογιών από όλους εμάς τους πολίτες αλλά και από επιχειρήσεις και τους θεσμούς. Στον ιδιαίτερο τομέα της κυβερνοασφάλειας, η επικοινωνία διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης, καθώς προάγει την ενημέρωση, τη διαφάνεια και την ενδυνάμωση των χρηστών. Μέσω ειλικρινούς και σαφούς επικοινωνίας, οι οργανισμοί μπορούν να καλλιεργήσουν αίσθημα ασφάλειας, να εκπαιδεύσουν τους χρήστες σε βασικές πρακτικές προστασίας και να αποτρέψουν την παραπληροφόρηση. Ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, η υπεύθυνη και άμεση επικοινωνία είναι θεμελιώδης για τη διατήρηση της εμπιστοσύνης του κοινού καθώς βλέπουμε συχνά να κυριαρχεί η αβεβαιότητα, ο φόβος και η άγνοια. Η ανθρώπινη και προσιτή προσέγγιση καθιστά λοιπόν την κυβερνοασφάλεια πιο κατανοητή και αποδεκτή από τον κόσμο.
Ως ιδρύτρια του Ελληνικού Ινστιτούτου Κυβερνοασφάλειας Ελλάδας, ποια θεωρείτε ότι είναι τα κρίσιμα ελλείμματα στην εγγραμματοσύνη κυβερνοασφάλειας στην Ελλάδα, τόσο σε επίπεδο πολιτών όσο και θεσμών;
Η εγγραμματοσύνη κυβερνοασφάλειας στην Ελλάδα παραμένει δυστυχώς περιορισμένη σε πολλούς τομείς. Από την πλευρά των πολιτών, η βασική ενημέρωση είναι ελλιπής, με πολλούς χρήστες, ιδιαίτερα μεγαλύτερης ηλικίας άτομα, να μην αντιλαμβάνονται τη σημασία της προστασίας των προσωπικών τους δεδομένων και της εφαρμογής στοιχειωδών μέτρων ψηφιακής υγιεινής όπως λέμε, για την ασφάλειά τους. Από την πλευρά των επιχειρήσεων, παρατηρείται έλλειψη συστηματικής επιμόρφωσης του προσωπικού και ανεπάρκεια στην ανάπτυξη ψηφιακής κουλτούρας ψηφιακής ασφάλειας. Επίσης, λείπει μια ενιαία εθνική στρατηγική ευαισθητοποίησης που να στοχεύει σε όλες τις ηλικιακές και επαγγελματικές ομάδες. Εν τέλει, το κενό δεν είναι μόνο τεχνικό, αλλά και επικοινωνιακό και πρέπει να καταστήσουμε την κυβερνοασφάλεια μία υπόθεση που είναι κατανοητή και προσβάσιμη για όλους.
Η συμμετοχή σας σε ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες, όπως το Women4Cyber, εστιάζει στην ενδυνάμωση των γυναικών στον τομέα της κυβερνοασφάλειας. Ποιες στρατηγικές θεωρείτε πιο αποτελεσματικές για την προώθηση της ισότιμης συμμετοχής σε τεχνολογικά επαγγέλματα υψηλής εξειδίκευσης;
Έχει διαπιστωθεί ότι οι πιο αποτελεσματικές στρατηγικές για την προώθηση της ισότιμης συμμετοχής των γυναικών σε τεχνολογικά επαγγέλματα υψηλής εξειδίκευσης είναι αυτές που συνδυάζουν ενδυνάμωση, ορατότητα και υποστήριξη. Η ανάπτυξη στοχευμένων εκπαιδευτικών προγραμμάτων και υποτροφιών μειώνει τα εμπόδια εισόδου στον τομέα, ενώ οι κοινότητες για συνεχές καθοδήγηση, το γνωστό πλέον mentoring, παρέχουν έμπνευση μέσα από άτομα που είναι role models, άνδρες αλλά και γυναίκες. Παράλληλα, η προβολή θετικών προτύπων γυναικών στον τομέα είναι κρίσιμη για να καταρρίψουμε τα στερεότυπα που αποθαρρύνουν τα νεαρά κορίτσια από την ενασχόληση με την τεχνολογία. Η συνεργασία με θεσμούς και επιχειρήσεις για την υιοθέτηση πολιτικών ισότητας είναι επίσης καθοριστική για τη δημιουργία ενός βιώσιμου οικοσυστήματος.
Ποιος είναι ο ρόλος των μέσων ενημέρωσης, αλλά και των επαγγελματιών επικοινωνίας, στην υπεύθυνη παρουσίαση των ψηφιακών απειλών; Θεωρείτε πως υφίσταται υπερπληροφόρηση ή κινδυνολογία στον δημόσιο λόγο για την τεχνητή νοημοσύνη και τον κυβερνο-κίνδυνο (cyber risk);
Να ξεκινήσω λέγοντας ότι ο ρόλος των ΜΜΕ είναι κρίσιμος για την υπεύθυνη παρουσίαση των ψηφιακών απειλών. Η επικοινωνία πρέπει να ισορροπεί ανάμεσα στην ανάδειξη των πραγματικών κινδύνων και στην αποφυγή υπερβολών, και κυρίως κινδυνολογίας. Δυστυχώς, συχνά παρατηρούμε στον δημόσιο λόγο, υπερπληροφόρηση ή δραματοποίηση θεμάτων, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για θέματα όπως η τεχνητή νοημοσύνη ή οι κυβερνοκίνδυνοι, η οποία δημιουργεί σύγχυση και καχυποψία στους πολίτες. Είναι απαραίτητο οι επαγγελματίες επικοινωνίας να συνεργάζονται με ειδικούς για να μεταφράσουν τις τεχνολογικές έννοιες με σαφήνεια και ευθύνη, συμβάλλοντας έτσι στην ενημέρωση και την ψηφιακή εγρήγορση χωρίς να ενισχύουν το φόβο.
Από τη θέση σας στην Εθνική Ομάδα Κυβερνοασφάλειας, πώς αξιολογείτε το επίπεδο ετοιμότητας της χώρας σε ζητήματα ευαισθητοποίησης και ψηφιακής αντίδρασης στον ευρύτερο πληθυσμό, ιδιαίτερα σε νεαρές ηλικίες; Υπάρχει κατά την άποψή σας χώρος για ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις στο επίπεδο της πρόληψης;
Πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση. Η αλήθεια είναι ότι, παρά τα θετικά βήματα, η εκπαίδευση και η πρόληψη παραμένουν άνισες στην εξίσωση της ετοιμότητας. Η συστηματική εκπαίδευση απουσιάζει από την τυπική εκπαίδευση, ενώ οι πρωτοβουλίες για την ευαισθητοποίηση παραμένουν ακόμα αποσπασματικές. Υπάρχει σαφώς χώρος για ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις, καθώς η κυβερνοασφάλεια αφορά και την ψυχική ανθεκτικότητα, την αντιμετώπιση του ψηφιακού φόβου και την ενδυνάμωση της ψηφιακής ταυτότητας. Μια ολιστική προσέγγιση που συνδυάζει τεχνολογική γνώση με κοινωνική και ψυχολογική υποστήριξη είναι απαραίτητη για ουσιαστική πρόληψη. Μην ξεχνάμε άλλωστε ότι οι μεγαλύτερες απάτες βασίζονται σε κοινωνική μηχανική πιέζοντας ψυχολογικά τα θύματα.
Έχοντας πολυετή εμπειρία στον χώρο των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνίας (ICT – Information and Communication Technologies) και της στρατηγικής επικοινωνίας, παρατηρείτε μετασχηματισμούς στον τρόπο με τον οποίο οι εταιρείες αντιλαμβάνονται τη «ψηφιακή ευθύνη» τους; Πόσο έχει αλλάξει η εταιρική στρατηγική στην εποχή της διαρκούς κρίσης εμπιστοσύνης;
Προσωπικά διαπιστώνω μέσα στην πορεία των χρόνων ότι τα τελευταία δύο τρία χρόνια, οι εταιρείες σταδιακά συνειδητοποιούν τη σημασία και το ρόλο τους σε αυτό που ονομάζουμε ψηφιακή ευθύνη. Με την έλευση και της τεχνητής νοημοσύνης το πρόβλημα έχει γίνει ακόμη πιο κατανοητό. Η συνεχιζόμενη κρίση εμπιστοσύνης, με προβλήματα όπως διαρροές δεδομένων και παραπληροφόρηση, αναγκάζει τις επιχειρήσεις να ενσωματώσουν την ψηφιακή ηθική και τη διαφάνεια στον πυρήνα της στρατηγικής τους. Πλέον, η ψηφιακή εμπιστοσύνη αποτελεί ανταγωνιστικό πλεονέκτημα και όχι απλώς μία τυπική υποχρέωση συμμόρφωσης. Η στρατηγική επικοινωνία παίζει κεντρικό ρόλο, καθώς οι εταιρείες πρέπει να επικοινωνούν ειλικρινά και με συνέπεια τις ψηφιακές τους ευθύνες.
Με βάση την εμπειρία σας σε διατομεακά σχήματα συνεργασίας, πιστεύετε ότι η σύνδεση του τομέα της κυβερνοασφάλειας με επιστήμες όπως η ψυχολογία, η επικοινωνιολογία ή η παιδαγωγική είναι σήμερα επαρκώς θεσμικά αναγνωρισμένη; Ποιες θα ήταν οι βασικές κατευθύνσεις μιας διεπιστημονικής εκπαίδευσης;
Πολύ ενδιαφέρουσα η ερώτησή σας. Θεωρώ ότι δεν έχει ακόμα αναγνωριστεί θεσμικά στον βαθμό που απαιτούν οι σύγχρονες ψηφιακές προκλήσεις η σύνδυση όλων αυτών των κρίσιμων επιστημών. Η κυβερνοασφάλεια είναι ένα πολυδιάστατο πεδίο που αφορά ανθρώπινες συμπεριφορές, αντιλήψεις κινδύνου αλλά και ψυχολογικές πτυχές της ψηφιακής αλληλεπίδρασης. Η διεπιστημονική εκπαίδευση θα πρέπει να ενσωματώνει το ανθρώπινο στοιχείο όσον αφορά στην ασφάλεια, την ψυχολογία του κυβερνοχώρου γιατί όπως ανέφερα και παραπάνω η κοινωνική μηχανική είναι αυτή που πρωτοστατεί στις ψηφιακές απάτες, τη διαχείριση κρίσεων αλλά και την ηθική της τεχνολογίας. Η θεσμική λοιπόν αναγνώριση όλων αυτών των διασυνδέσεων είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη ενός πιο ολοκληρωμένου ψηφιακού οικοσυστήματος.
Εργάζεστε σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο πεδίο, με υψηλές απαιτήσεις για ενημέρωση, στρατηγική σκέψη και δημόσια ορατότητα. Ποιο είναι, προσωπικά για εσάς, το βασικότερο ζητούμενο για την ψυχική ανθεκτικότητα στον χώρο της κυβερνοασφάλειας;
Το βασικότερο ζητούμενο είναι η ικανότητα να παραμένεις ήρεμος και καθαρός στη σκέψη, παρά την πίεση και την αβεβαιότητα που προκαλούν οι καταστάσεις. Στον τομέα μας, οι απειλές εξελίσσονται συνεχώς και η λήψη γρήγορων αποφάσεων είναι ζωτικής σημασίας. Η προσωπική ανθεκτικότητα στηρίζεται όπως και σε πολλούς άλλους τομείς στην συνεχόμενη μάθηση, την ομαδική συνεργασία και την πειθαρχία στην αυτοφροντίδα. Είναι ζωτικής σημασίας να δημιουργούμε ένα υγιές επαγγελματικό περιβάλλον που σέβεται την ανθρώπινη διάσταση και προάγει τη σταθερότητα και την αξιοπιστία.
Ποιες πρωτοβουλίες σχεδιάζετε στο άμεσο μέλλον, είτε μέσω της RED.comm – του ανεξάρτητου γραφείου στρατηγικής επικοινωνίας που διευθύνετε – είτε μέσω των θεσμών στους οποίους συμμετέχετε; Πώς μπορούν νέοι επιστήμονες, όπως οι μεταπτυχιακοί φοιτητές της κυβερνοψυχολογίας, να εμπλακούν ενεργά σε αυτές;
Στο άμεσο μέλλον, τόσο μέσω της RED.comm όσο και των θεσμικών μου ρόλων, στο Ελληνικό Ινστιτούτο Κυβερνοασφάλειας και το Women4Cyber, σχεδιάζουμε πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης σε θέματα κυβερνοασφάλειας, της ψηφιακής ανθεκτικότητας και της διεπιστημονικής συνεργασίας. Ειδικότερα, οργανώνουμε εκπαιδευτικά σεμινάρια, συνεργασίες με πανεπιστήμια για projects που συνδυάζουν κυβερνοασφάλεια, την τεχνολογία, καθώς και πλατφόρμες mentoring για νέους επαγγελματίες. Μέσα από την εθνική ομάδα κυβερνοασφάλειας, αλλά και το Women4Cyber Greece, οι συμμετέχοντες όπως π.χ. οι φοιτητές της κυβερνοψυχολογίας, μπορούν να συμμετέχουν ενεργά σε πρακτικές ασκήσεις, έρευνες πεδίου και δημιουργία περιεχομένου ευαισθητοποίησης. Πιστεύω στην ουσιαστική μεταφορά γνώσης από την ακαδημαϊκή κοινότητα αλλά και τις επιχειρήσεις στην πράξη και προσπαθούμε να δημιουργούμε τέτοια πεδία διαλόγου και δράσης, ώστε οι νέοι επιστήμονες να συνδιαμορφώνουν τη ψηφιακή στρατηγική.
Η Στέλλα Τσιτσούλα είναι σύμβουλος επικοινωνίας με εξειδίκευση στον τομέα της τεχνολογίας και της κυβερνοασφάλειας. Συνεργάζεται με πολυεθνικούς οργανισμούς, ελληνικές επιχειρήσεις και πανεπιστήμια, με στόχο την επικοινωνία και την προώθηση αναδυόμενων τεχνολογιών, την ευαισθητοποίηση γύρω από θέματα κυβερνοασφάλειας, την ανάλυση κινδύνων και την ανάπτυξη στρατηγικής. Το 2003 ίδρυσε την εταιρεία επικοινωνίας RED.comm που ειδικεύεται στην επικοινωνία εταιρειών υψηλής τεχνολογίας.
Από το 2017, είναι Διευθύντρια Επικοινωνίας στην Εθνική Ομάδα Κυβερνοασφάλειας, συμμετέχοντας στον πανευρωπαϊκό Διαγωνισμό Κυβερνοασφάλειας, ο οποίος διοργανώνεται από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Κυβερνοασφάλειας (ENISA) και είναι μέλος της οργανωτικής επιτροπής του διαγωνισμού.
Από το 2020, είναι μέλος της μη κερδοσκοπικής πρωτοβουλίας Cyber Security Forum Initiative (CSFI), με έδρα την Ουάσιγκτον (D.C.), η οποία στοχεύει στην ενίσχυση της ενημέρωσης και στην καθοδήγηση του κοινού για τα ζητήματα κυβερνοασφάλειας μέσω στρατηγικών συνεργασιών και εκπαιδευτικών προγραμμάτων.
Είναι, επίσης, συνιδρύτρια του ελληνικού κεφαλαίου της ευρωπαϊκής μη κερδοσκοπικής οργάνωσης Women4Cyber, η οποία αποτελεί πρωτοβουλία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Κυβερνοασφάλειας (ECSO).
Το 2023 ίδρυσε το Ελληνικό Ινστιτούτο Κυβερνοασφάλειας, έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό με στόχο την υποστήριξη, την προώθηση και την ανάδειξη θεμάτων υψηλής τεχνολογίας και ασφάλειας ψηφιακών πληροφοριών και συστημάτων.
Από το 2024 είναι μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Εθνικού Δικτύου Υποδομών Τεχνολογίας και Έρευνας (ΕΔΥΤΕ- GRNET S.A.), του τεχνολογικού φορέα του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης, που παρέχει δικτυακές και υπολογιστικές υπηρεσίες σε ακαδημαϊκά και ερευνητικά ιδρύματα, σε φορείς της εκπαίδευσης όλων των βαθμίδων και σε φορείς του δημόσιου, ευρύτερου δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.
Συμμετέχει ενεργά σε διεθνή συνέδρια και εκδηλώσεις ως ομιλήτρια, προωθώντας σημαντικές πρωτοβουλίες και δράσεις για την ενίσχυση της ευαισθητοποίησης γύρω από τα θέματα της κυβερνοασφάλειας στην κοινωνία, ενώ συχνά αρθρογραφεί για θέματα κυβερνοασφάλειας. Το 2025 αναδείχθηκε στη θέση #128 μεταξύ των 200 γυναικών παγκοσμίως που προσφέρουν στην ανάδειξη θεμάτων τεχνολογίας και κυβερνοασφάλειας από την πλατφόρμα του Linkedin.
Με πάνω από 25 χρόνια εμπειρίας στον τομέα της επικοινωνίας και των ΜΜΕ, έχει εργαστεί σε υψηλόβαθμες θέσεις σε μεγάλες ελληνικές εκδόσεις και οργανισμούς στον τομέα των ΤΠΕ. Έχει πτυχίο Μηχανικού Συστημάτων Υπολογιστών, Μεταπτυχιακό στη Διοίκηση Δημόσιων Σχέσεων, Master in Business Administration (MBA) και είναι πιστοποιημένη Επικεφαλής Επιθεωρητής ISO 9001:2015.
