Η απώλεια σε replay

Διαδικτυακό πένθος: τι μας μαθαίνει το Black Mirror για τη μνήμη στην ψηφιακή εποχή

Το επεισόδιο του Black Mirror “Eulogy” φαντάζεται μια τεχνολογία που σε αφήνει να μπεις κυριολεκτικά μέσα στις παλιές σου φωτογραφίες για να θρηνήσεις με σώμα και αισθήσεις. Μοιάζει δυστοπικό, αλλά στην πραγματικότητα, ήδη θρηνούμε online,  με τρόπους που αλλάζουν ριζικά τη σχέση μας με το πένθος, τη μνήμη και τον θάνατο.

Όταν η Τεχνητή Νοημοσύνη Γίνεται Καθρέφτης της Μνήμης

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Ο κεντρικός ήρωας Phillip (υποδύεται ο Paul Giamatti) είναι ένας πικραμένος, μοναχικός άνδρας που ζει με το βάρος μιας σχέσης που τελείωσε πριν από δεκαετίες. Όταν μαθαίνει ότι η πρώην του, η Carol, πέθανε, δέχεται μια πρόταση από την οικογένειά της: να χρησιμοποιήσει μια τεχνολογία που ονομάζεται “Eulogy” για να συνεισφέρει στην επικήδεια τελετή. Με την τοποθέτηση μια συσκευής στο κρόταφο του ήρωα, επιλέγει φωτογραφίες και με τη βοήθεια ενός AI βοηθού πλοηγείται στον απεικονιζόμενο χώρο. Μπαίνει κυριολεκτικά μέσα στις Polaroid, περπατά ανάμεσα στους ανθρώπους, αγγίζει αντικείμενα. Η τεχνητή νοημοσύνη αναπλάθει το περιβάλλον από τα pixel της φωτογραφίας, γεμίζοντας τα κενά με εικασίες. 

Πρόκειται για μια τεχνολογία που ανασυνθέτει τη ζωή του νεκρού μέσα από όλα τα ψηφιακά ίχνη που έχει αφήσει πίσω, φωτογραφίες, βίντεο, ήχοι. Δεν θυμάσαι απλώς, αλλά εισέρχεσαι μέσα στον κόσμο των αναμνήσεών σου και τα ξαναζείς. Βιώνεις κάτι -ωστόσο- ανύπαρκτο. Η μνήμη παύει να είναι εσωτερικό σου πλεονέκτημα. Μεταμορφώνεται σε κάτι δημόσιο και εξωτερικό. Γίνεται ένα διαδραστικό ψηφιακό περιβάλλον.

Σας θυμίζει κάτι; Το επεισόδιο περιγράφει μια πραγματικότητα την οποία ήδη ζούμε κατά ένα τρόπο. Πένθος σε έναν κόσμο που οι νεκροί του δεν «φεύγουν» πλήρως από τον ψηφιακό κόσμο. Αφήνουν πίσω προφίλ στις διάφορες πλατφόρμες, φωτογραφίες και βίντεο ήδη αναρτημένα, συνομιλίες στα chat, φωνητικά μηνύματα, αναμνήσεις που «πετάγονται» από τους αλγορίθμους. Έτσι, πλέον μιλάμε για ένα νέο φαινόμενο, το διαδικτυακό πένθος. Οι άνθρωποι δεν πενθούν μόνο ιδιωτικά, αλλά γράφουν δημόσια μηνύματα στο προφίλ του νεκρού, δημιουργούν ψηφιακά μνημεία, συμμετέχουν σε ομάδες μνήμης, κρατούν ενεργό τον λογαριασμό ως χώρο σχέσης. Το Instagram του παραμένει ανοιχτό, σαν ψηφιακό μουσείο της ζωής του.

Στο Eulogy, αυτή η διαδικασία γίνεται ακραία: η τεχνολογία δεν διατηρεί απλώς τα ίχνη του νεκρού, τα μετατρέπει σε εμπειρία. Η διαδικασία μετασχηματίζεται από απλή θύμηση και αναπόληση σε πλοήγηση μέσα στη μνήμη. Αλλά για τον Phillip, υπάρχει ένα πρόβλημα. Έχει καταστρέψει όλες τις φωτογραφίες της Carol,  έχει κόψει το πρόσωπό της, το έχει γράψει με μαρκαδόρο, έχει κάψει κομμάτια τους. Δεν θυμάται πια πώς ήταν. Και, έτσι, καθώς βαδίζει μέσα στις αναμνήσεις του, η Carol είναι απούσα. Μια μαύρη σιλουέτα. Ένα θολό πρόσωπο. Στο τέλος, βρίσκοντας ένα γράμμα της και ερχόμενος σε επαφή με τα αισθήματα της ενοχής και της συγχώρεσης, η Carol παίρνει ξανά μορφή. 

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν γίνει βασικός χώρος για την έκφραση του πένθους, ειδικά για τις νεότερες γενιές. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν το Facebook, το Instagram, το Twitter, ακόμα και το TikTok, για να μοιραστούν τη θλίψη τους, να τιμήσουν τους νεκρούς, να βρουν υποστήριξη. Και δεν είναι απλά “performative grief“, όπως λένε οι κριτικοί. Είναι κάτι πιο βαθύ:

Πρόκειται για μια συνέχιση των δεσμών με αυτόν τον άνθρωπο, κάτι που ήδη κάναμε και στο παρελθόν π.χ. με τις αναλογικές φωτογραφίες. Τα social media το κάνουν αυτό εξαιρετικά πιο εύκολο. Μπορείς να δεις παλιές φωτογραφίες που το Facebook σου θυμίζει. Να ξαναδιαβάσεις παλιά μηνύματα. Να «μιλήσεις» στο προφίλ του νεκρού γράφοντας στον τοίχο του. Ακόμη, συνιστούν έναν τρόπο υποστήριξης στους εν ζωή συγγενείς και φίλους. Στις παραδοσιακές κουλτούρες, το πένθος ήταν κάτι που έκανες μόνος σου, ή το πολύ με την οικογένεια και στενούς φίλους. Σήμερα, ένα post για την απώλεια σου μπορεί να λάβει εκατοντάδες σχόλια υποστήριξης από ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Τα social media επιτρέπουν πιο δημόσιο πένθος και ευρύτερη υποστήριξη. Δεν είναι μόνο οι κοντινοί φίλοι που είναι κοντά σου, αλλά και αυτοί που υπάρχουν στην εκτεταμένη ζωή σου. Αυτή η υποστήριξη μειώνει την απομόνωση.

Όπως ο Phillip στο “Eulogy” ξαναγράφει την ιστορία του, βλέπει την σχέση του με νέα μάτια, έτσι και οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να νοηματοδοτούν την απώλεια. Ένας από τους τρόπους που οι άνθρωποι το έκαναν παραδοσιακά ήταν μέσω του journaling. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σου επιτρέπουν να κάνεις κάτι παρόμοιο αλλά με περισσότερο κοινό. Γράφοντας για την απώλεια (δημόσια ή ιδιωτικά) ξαναδιηγείσαι την ιστορία. Επιλέγεις τι θα πεις, πώς θα το πεις. Δημιουργείς μια αφήγηση που σε βοηθά να επεξεργαστείς το συναίσθημα. Επιπλέον, στον 21ο αιώνα, αν δεν το ποστάρεις, συνέβη; Για πολλούς, το να μοιραστούν την απώλεια online είναι τρόπος να πουν: “Αυτό το άτομο υπήρξε. Η απώλεια μου έχει σημασία.”

Το επεισόδιο θέτει ένα βαθύτερο κυβερνοψυχολογικό ερώτημα:
Τι σημαίνει να πενθείς σε έναν κόσμο όπου η μνήμη δεν ξεθωριάζει;

Η ανθρώπινη μνήμη είναι επιλεκτική, μεταβάλλεται, ξεχνά για να αντέξει νέες πληροφορίες. Αντιθέτως, η ψηφιακή μνήμη αποθηκεύει και αρχειοθετεί τεράστιο όγκο πληροφοριών. Το πένθος, όμως, δεν είναι απλώς ανάκληση. Είναι ψυχική διεργασία. Χρειάζεται τόσο σύνδεση όσο και απομάκρυνση. Τόσο παρουσία όσο και απουσία. Το Eulogy μοιάζει να ρωτά αν η τεχνολογία καταργήσει την απουσία, τι απομένει από το πένθος;

Το επεισόδιο λειτουργεί ως πολιτισμικός καθρέφτης μιας εποχής όπου:

• οι σχέσεις συνεχίζονται ψηφιακά μετά τον θάνατο
• οι πλατφόρμες γίνονται τόποι μνήμης
• το συναίσθημα περνά μέσα από διεπαφές

Το μεγαλείο του “Eulogy” δεν είναι η τεχνολογία, είναι το συναίσθημα. Ο Phillip δεν χρειάζεται μόνο να δει το πρόσωπο της Carol. Χρειάζεται να αντιμετωπίσει την πικρία του, την ενοχή του, τον εγωισμό του. Η τεχνολογία απλά τον αναγκάζει να κοιτάξει στον καθρέφτη. Και το ίδιο κάνουν τα social media για όλους μας. Δεν είναι το Facebook που μας κάνει να θρηνούμε διαφορετικά, είμαστε εμείς που χρησιμοποιούμε το Facebook για να εκφράσουμε κάτι που πάντα υπήρχε μέσα μας. Η έρευνα δείχνει ότι το ψηφιακό πένθος δεν αντικαθιστά το «κανονικό» πένθος. Το συμπληρώνει. Οι άνθρωποι που θρηνούν online θρηνούν και offline. Γράφουν αναρτήσεις και πηγαίνουν σε κηδείες. Ανεβάζουν φωτογραφίες και κλαίνε μόνοι τους. Το ψηφιακό πένθος απλά μας δίνει ένα επιπλέον εργαλείο, έναν επιπλέον τρόπο να πούμε: «Θυμάμαι. Αγαπώ. Πονάω.»

Κλείνοντας, το “Eulogy” είναι επιστημονική φαντασία, αλλά δεν είναι μακριά από την πραγματικότητα. Ήδη υπάρχουν εταιρείες που δημιουργούν AI chatbot βασισμένα σε μηνύματα νεκρών ανθρώπων. Υπάρχουν ολογράμματα που «ανασταίνουν» διάσημους για συναυλίες. Υπάρχουν deepfake που κάνουν νεκρούς να μιλούν. Μια πρόσφατη έρευνα μελετά την ιδέα των “survivor companion robots”, ανθρωποειδή ρομπότ που μιμούνται τη συμπεριφορά, τους τρόπους και τη φιλοσοφία ενός αποθανόντα. Η ιδέα είναι να παρέχουν υποστήριξη στους πενθούντες, διατηρώντας ζωντανές τις αναμνήσεις χωρίς επεμβατικές τεχνολογίες όπως εμφυτεύματα. Ακούγεται τρομακτικό; Ίσως. Αλλά σκέψου το: δεν είναι τόσο διαφορετικό από το να κοιτάς παλιές φωτογραφίες, να ξαναδιαβάζεις γράμματα, να φοράς τα ρούχα του νεκρού. Πάντα θέλαμε να κρατήσουμε κομμάτια των ανθρώπων που χάσαμε. Απλά τώρα έχουμε νέα εργαλεία.

Όσο εξελίσσεται η τεχνολογία, θα επηρεάζονται και οι διεργασίες που σχετίζονται με το πένθος. VR, AI chatbots, ολογράμματα. Ίσως το πιο σημαντικό να θυμόμαστε είναι πως η τεχνολογία δεν μπορεί να φέρει πίσω τους νεκρούς. Αλλά μπορεί να μας βοηθήσει να θυμόμαστε, να επουλώνουμε, να συνδεόμαστε. Και ίσως, όπως ο Phillip στο τέλος του επεισοδίου, να βρούμε ένα κομμάτι ειρήνης μέσα μας. Όχι γιατί ξεχάσαμε, αλλά γιατί επιτέλους θυμηθήκαμε σωστά.

Χρήσιμοι σύνδεσμοι

• Identification and validation of grief in Facebook groups on mourning https://cyberpsychology.eu/article/view/15227?utm_source=chatgpt.com
• Πώς τα social media επηρεάζουν τον θρήνο και τη συνέχεια των δεσμών https://academic.oup.com/edited-volume/41352/chapter-abstract/352515836?redirectedFrom=fulltext&login=false