Αντώνης Μάριος ΠαΠαγιώτηςΗ Κατερίνα Πατσογιάννη, Γενική Γραμματέας Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, συνομιλεί με τον Αντώνη Μάριο ΠαΠαγιώτη, για το Cyberscope, για τη διαμόρφωση δημόσιων πολιτικών με επίκεντρο την κοινωνική συνοχή, τις προκλήσεις της ισότητας στην ψηφιακή εποχή και τη σημασία της διαπολιτισμικής προσέγγισης σε ένα περιβάλλον εντεινόμενης τεχνολογικής διαμεσολάβησης.
Φωτογραφία © Κλεάνθης Μιτσιούλης,Το Βήμα
(Το πλήρες βιογραφικό της Κ. Πατσογιάννη
παρατίθεται στο τέλος της συνέντευξης)
Δεδομένης της εμπειρίας σας στον σχεδιασμό και την υλοποίηση δημόσιων πολιτικών, πώς αξιολογείτε τον ρόλο των ψηφιακών μέσων στην ενίσχυση ή την υπονόμευση της ισότητας των φύλων στη δημόσια σφαίρα;
Από την εμπειρία μου, έχω διαπιστώσει ότι ο ρόλος των ψηφιακών μέσων στην ισότητα των φύλων στη δημόσια σφαίρα είναι διττός: μπορούν να αποτελέσουν εργαλείο ενίσχυσης της έμφυλης ισότητας αλλά, όταν χρησιμοποιούνται με λάθος τρόπο, καταλήγουν δυστυχώς να την υπονομεύουν. Συχνά, βλέπουμε περιστατικά έμφυλης βίας και κακοποιητικές συμπεριφορές κατά γυναικών να διαπράττονται με τη βοήθεια ψηφιακών μέσων, όπου δεν είναι λίγα τα περιστατικά revenge porn, παρενοχλήσεων κλπ. Θετικό είναι ότι έχουν γίνει βήματα προόδου τα τελευταία χρόνια στην πρόληψη και την αντιμετώπιση τέτοιων αντικοινωνικών συμπεριφορών. Εμείς από την πλευρά μας, ως Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας και ειδικότερα η Γενική Γραμματεία Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, φροντίζουμε να αξιοποιούμε τα μέσα που μας δίνει η τεχνολογία για να προωθούμε την έμφυλη ισότητα και να επιμορφώνουμε τους πολίτες. Πρόσφατα, υλοποιήσαμε με μεγάλη επιτυχία το πρόγραμμα ευαισθητοποίησης εργαζομένων σε θέματα διαφορετικότητας στον χώρο εργασίας, το οποίο παρακολούθησαν 80.000 εργαζόμενοι σε ιδιωτικές επιχειρήσεις και πραγματοποιήθηκε μέσω ψηφιακής πλατφόρμας ασύγχρονης εκπαίδευσης. Τα ψηφιακά μέσα λοιπόν, μπορούν, αν τα χρησιμοποιούμε με τον κατάλληλο τρόπο, να αποτελέσουν ένα πολύτιμο εργαλείο στην ενίσχυση της ισότητας.
Ποιο θεωρείτε ότι είναι το μεγαλύτερο θεσμικό έλλειμμα σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.) όσον αφορά την ψηφιακή συμπερίληψη ευάλωτων κοινωνικών ομάδων και πώς θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί;
Τα τελευταία χρόνια, γίνονται σημαντικές προσπάθειες από πλευράς Ε.Ε. για την εξάλειψη των ανισοτήτων και την ψηφιακή συμπερίληψη των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων. Οι στρατηγικές που έχουν θεσπιστεί, όπως η Ψηφιακή Δεκαετία 2030, αποτελούν σημαντικά βήματα για την ενίσχυση της ψηφιακής συμπερίληψης και την αντιμετώπιση των κοινωνικών ανισοτήτων στον ψηφιακό κόσμο. Είναι δεδομένο ότι απαιτείται ακόμα μεγαλύτερη προσπάθεια για την αντιμετώπιση του συγκεκριμένου προβλήματος και, ίσως, επιβάλλεται η θεσμοθέτηση ενός ενιαίου δεσμευτικού, για τα κράτη-μέλη, πλαισίου που θα αφορά στην ψηφιακή συμπερίληψη.
Έχοντας υπηρετήσει σε θέσεις που άπτονται της μεταναστευτικής πολιτικής, θεωρείτε ότι οι ψηφιακές πλατφόρμες διευκολύνουν την κοινωνική ένταξη των υπηκόων τρίτων χωρών ή δημιουργούν νέα εμπόδια;
Οι ψηφιακές πλατφόρμες μπορούν να φανούν χρήσιμες στην κοινωνική ένταξη των υπηκόων τρίτων χωρών. Η ενίσχυση της επικοινωνίας, η πρόσβαση σε υπηρεσίες που μειώνουν τα γραφειοκρατικά εμπόδια, οι ευκαιρίες απασχόλησης που δίνονται μέσω των ψηφιακών εργαλείων είναι σίγουρα σημαντικά μέσα διευκόλυνσης για την ομαλή κοινωνική τους ένταξη. Το πρόβλημα εντοπίζεται στις περιπτώσεις που υπάρχει είτε άνιση πρόσβαση στο διαδίκτυο, είτε γλωσσική ανεπάρκεια ώστε να μπορούν να κάνουν χρήση των υπηρεσιών αυτών. Επίσης, οι ψευδείς πληροφορίες σχετικά με τα δικαιώματα και τις διαδικασίες για την παροχή ασύλου, που πολλές φορές διαδίδονται στο διαδίκτυο, καταλήγουν να τους δημιουργούν προβλήματα αντί να τους βοηθούν στην κοινωνική τους ένταξη. Χρειάζεται λοιπόν, προσοχή και φιλτράρισμα των πληροφοριών που λαμβάνουν, ώστε να διευκολυνθούν στην ένταξή τους και να μην επιβαρυνθούν περαιτέρω.
Σε ποιο βαθμό πιστεύετε ότι τα σύγχρονα εργαλεία διακυβέρνησης (π.χ. gov.gr, ψηφιακά μητρώα, διαδικτυακές αιτήσεις) ενσωματώνουν τις αρχές της ισότητας και της μη διάκρισης, και ποια είναι τα όρια αυτής της ενσωμάτωσης στην πράξη;
Η συμβολή των σύγχρονων εργαλείων διακυβέρνησης είναι εξαιρετικά σημαντική όσον αφορά τη διαφάνεια, την απλούστευση των διαδικασιών και τη μείωση της γραφειοκρατίας που πάντοτε δυσκόλευε τη καθημερινότητά μας. Τα εργαλεία αυτά, ενσωματώνουν τις αρχές της ισότητας μέσω της καθολικής πρόσβασης ανεξάρτητα από τόπο κατοικίας ή κοινωνικής θέσης, εξασφαλίζουν διαφάνεια και ίση μεταχείριση για όλους και προσφέρουν προσβασιμότητα για ΑμεΑ και μη ελληνόφωνους χρήστες. Όσον αφορά τα όρια της ενσωμάτωσης στην πράξη, αυτά έγκειται στις περιπτώσεις περιορισμένης πρόσβασης στο διαδίκτυο, φαινόμενο που θεωρώ ότι πλέον τείνει να εξαλειφθεί. Συμπερασματικά, είναι σίγουρα και αυτό ένα σημαντικό μέσο στην ενίσχυση της ισότητας και την αποφυγή διακρίσεων.
Ως Γενική Γραμματέας Ισότητας, πώς αντιλαμβάνεστε τον ρόλο της εκπαίδευσης στον ψηφιακό γραμματισμό ως μέσο πρόληψης των έμφυλων διακρίσεων και της ρητορικής μίσους στο διαδίκτυο;
Η εκπαίδευση αποτελεί θεμελιώδη μηχανισμό πρόληψης των έμφυλων διακρίσεων και της ρητορικής μίσους στο διαδίκτυο, καθώς ο ψηφιακός χώρος δεν είναι ουδέτερος, αναπαράγει αξίες, στερεότυπα και κοινωνικές ιεραρχίες. Τα μέσα με τα οποία η εκπαίδευση μπορεί να συμβάλει στην εξάλειψη των έμφυλων διακρίσεων και της ρητορικής μίσους στο διαδίκτυο είναι η καλλιέργεια κριτικής σκέψης και ενσυναίσθησης με προγράμματα ψηφιακού και κοινωνικού γραμματισμού, η ανάπτυξη δεξιοτήτων για τη δημιουργία ασφαλών και συμπεριληπτικών διαδικτυακών κοινοτήτων, η ενδυνάμωση ευάλωτων κοινωνικών ομάδων προκειμένου αυτό να λειτουργήσει ως εργαλείο αυτοπροστασίας. Ωστόσο, για να επιτευχθεί αυτό χρειάζεται συστηματική επιμόρφωση και συνεργασία για τη διαμόρφωση μιας κουλτούρας σεβασμού και ισότητας στο ψηφιακό περιβάλλον. Μπορεί, συνεπώς, η εκπαίδευση να αποτελέσει ασπίδα απέναντι στις έμφυλες διακρίσεις και στη ρητορική μίσους μέσω του διαδικτύου.
Αυτό το διάστημα υλοποιείται από τη Γενική Γραμματεία Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων το έργο ECOSYSTEM, το οποίο αφορά στην πρόληψη και καταπολέμηση του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας. Το συγκεκριμένο έργο, μεταξύ άλλων, έχει ως στόχο την λειτουργία μίας ψηφιακής πλατφόρμας η οποία θα είναι διαθέσιμη σε 10 γλώσσες και θα απευθύνεται σε θύματα ρατσιστικής βίας προκειμένου να τους παρέχει χρήσιμες πληροφορίες και υπηρεσίες υποστήριξης. Η πλατφόρμα αναμένεται να εξυπηρετήσει χιλιάδες άτομα, διευκολύνοντας την πρόσβασή τους στην πληροφόρηση σχετικά με τα δικαιώματά τους και τις διαθέσιμες υπηρεσίες, ενώ μέχρι τον Φεβρουάριο του 2026 θα τεθεί σε πλήρη λειτουργία.
Επιπλέον, από το Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας (Κ.Ε.Θ.Ι.), το οποίο υπάγεται στο Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, προσφέρεται ένα δωρεάν, ασύγχρονο σεμινάριο με τίτλο «Βία και Παρενόχληση στον κόσμο της εργασίας», το οποίο είναι διαθέσιμο σε όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς ή/και σε μεμονωμένα άτομα που επιθυμούν να επιμορφωθούν σχετικά με το θέμα της βίας και της παρενόχλησης στην εργασία.
Με τέτοιου είδους δράσεις ενημέρωσης και εκπαίδευσης, ως Γενική Γραμματεία, προσπαθούμε να εκμεταλλευτούμε τα ψηφιακά εργαλεία με σκοπό την πρόληψη και την καταπολέμηση των διακρίσεων.
Στο πλαίσιο της εμπειρίας σας με ευρωπαϊκά προγράμματα (όπως το “YouthinAction” και το “EuropeanIntegrationFund”), ποια είναι η συμβολή τους στην καλλιέργεια ψηφιακής δημοκρατίας και συμμετοχής των νέων;
Η συμβολή των προγραμμάτων αυτών στην καλλιέργεια της ψηφιακής δημοκρατίας είναι, πιστεύω, ουσιαστική. Μέσω αυτών των προγραμμάτων, προωθείται η ανάπτυξη ψηφιακών δεξιοτήτων με κοινωνικό προσανατολισμό μέσα από δράσεις επιμόρφωσης, ενθαρρύνεται η χρήση ψηφιακών πλατφορμών διαλόγου, όπου οι νέοι μπορούν να εκφράσουν και να ανταλλάξουν απόψεις δημιουργώντας μια κουλτούρα συμμετοχικής δημοκρατίας που υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα, ενδυναμώνεται η κοινωνική ένταξη και καλλιεργείται η ευρωπαϊκή ταυτότητα και συνείδηση. Συνεπώς, ενθαρρύνονται οι νέοι με τον τρόπο αυτό, να γίνουν ενεργοί δημοκρατικοί πολίτες.
Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι κυριότερες προκλήσεις για τις γυναίκες που συμμετέχουν στη δημόσια διοίκηση σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης ψηφιακής έκθεσης και διακινδύνευσης (cyber risk);
Οι γυναίκες που συμμετέχουν στη δημόσια διοίκηση καλούνται να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα των ψηφιακών μέσων και, κατ’ επέκταση, της ψηφιακής έκθεσης και διακινδύνευσης. Οι κυριότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν εντοπίζονται κυρίως στην στοχοποίηση μέσω σεξιστικών, υβριστικών η δυσφημιστικών επιθέσεων, σε πολλές περιπτώσεις ελλειπή εκπαίδευση κυβερνοασφάλειας, σε δυσκολία ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής λόγω της αυξημένης ψηφιακής συνδεσιμότητας. Για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων θα πρέπει να εφαρμοστούν πολιτικές για την ενίσχυση της εκπαίδευσης και την ψηφιακή ενδυνάμωση των γυναικών, ένα πλαίσιο προστασίας από τη διαδικτυακή βία και γενικότερα να καλλιεργηθεί μία κουλτούρα ψηφιακού σεβασμού στη δημόσια επικοινωνία. Τα βήματα που έχουν γίνει τα τελευταία έτη είναι αρκετά και είναι προς αυτή την κατεύθυνση, χρειάζεται βέβαια μεγάλη προσπάθεια για να φτάσουμε σε ένα επιθυμητό αποτέλεσμα.
Σε ποιο βαθμό θεωρείτε ότι οι θεσμοί μπορούν να παρέμβουν ουσιαστικά σε περιπτώσεις ψηφιακής κακοποίησης (π.χ. revengeporn, στοχοποίηση μέσω ψηφιακών μέσων κοινωνικής δικτύωσης) και ποιος θα έπρεπε να είναι ο ρόλος της Γενικής Γραμματείας Ισότητας ως προς αυτό;
Οι θεσμοί μπορούν και οφείλουν να παρέμβουν ουσιαστικά σε περιπτώσεις ψηφιακής κακοποίησης, όπως το revenge porn, η στοχοποίηση μέσω κοινωνικών δικτύων, η διασπορά εξευτελιστικού περιεχομένου ή οι παρενοχλήσεις στο διαδίκτυο. Έχουν γίνει σημαντικά βήματα προς αυτή την κατεύθυνση μέχρι σήμερα, αλλά σίγουρα είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο που συνεχώς εξελίσσεται και χρειάζεται συνεχή παρακολούθηση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα των προσπαθειών καταπολέμησης αυτών των φαινομένων αποτελεί η προσθήκη του άρθρου 346 στον Ποινικό Κώδικα, με το οποίο θεσμοθετήθηκε η εκδικητική πορνογραφία ως αυτοτελές ποινικό αδίκημα που υπό προϋποθέσεις μπορεί να χαρακτηριστεί κακούργημα. Ο ρόλος της ΓΓΙΑΔ σε αυτόν τον τομέα είναι κυρίως υποστηρικτικός προς τις γυναίκες-θύματα. Στη Γενική Γραμματεία λειτουργεί η 24ωρη γραμμή SOS 15900 που προσφέρει βοήθεια σε γυναίκες θύματα βίας, ενώ επιπλέον λειτουργούν τα Συμβουλευτικά Κέντρα σε όλη την Ελλάδα τα οποία στελεχώνονται από ειδικό επιστημονικό προσωπικό συμβούλων εξειδικευμένων στην προσέγγιση των γυναικών με την οπτική του φύλου (ψυχολόγους, κοινωνικές/-ούς λειτουργούς και νομικούς) και παρέχουν δωρεάν υπηρεσίες πληροφόρησης και συμβουλευτικής.
Η ψηφιακή διακυβέρνηση επιταχύνει τη διοικητική αποτελεσματικότητα, όμως ενέχει κινδύνους αποκλεισμού συγκεκριμένων πληθυσμών. Πώς προτείνετε να εξισορροπηθεί η ανάγκη τεχνολογικής καινοτομίας με την κοινωνική δικαιοσύνη;
Η ψηφιακή διακυβέρνηση είναι ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο που βελτιώνει την αποτελεσματικότητα, τη διαφάνεια και τη προσβασιμότητα των υπηρεσιών. Χρειάζεται όμως η προσοχή όλων για την αποφυγή δημιουργίας νέων ανισοτήτων σε άτομα που δεν έχουν ίση πρόσβαση στην τεχνολογία. Για να αποφευχθεί αυτό, θα πρέπει να επενδύσουμε στην ψηφιακή εκπαίδευση, στον σχεδιασμό προσβάσιμων και φιλικών προς τους χρήστες πλατφορμών και σε προσαρμογή των πολιτικών μας ώστε να μη μένει κανένας πολίτης πίσω. Συνολικά, μέχρι σήμερα θεωρώ πως κινούμαστε προς αυτή την κατεύθυνση και όσα προβλήματα εντοπίζονται αντιμετωπίζονται με τις κατάλληλες ενέργειες.
Με βάση την ενασχόλησή σας με τον ευρωπαϊκό σχεδιασμό πολιτικής για τη νεολαία, πώς μπορεί η Πολιτεία να καλλιεργήσει μια παιδεία ψηφιακής υπευθυνότητας που να μην εστιάζει μόνο στην αποτροπή κινδύνων, αλλά και στην ενίσχυση της ενεργού συμμετοχής των νέων;
Η Πολιτεία, ακολουθώντας πρότυπα άλλων χωρών, έχει λάβει μέτρα για τον περιορισμό των κινδύνων του ψηφιακού κόσμου και συνεχώς παρακολουθεί τις εξελίξεις και προσαρμόζεται σε όσα μας επιβάλει η συνεχής εξέλιξη της τεχνολογίας. Τελευταία, προωθείται από την Κυβέρνηση νομοθετική ρύθμιση για τον περιορισμό της χρήσης των social media από νέους έως 16 ετών. Η αποτροπή των κινδύνων είναι ιδιαίτερα σημαντική, αλλά σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να βοηθήσουμε στην καλλιέργεια της ψηφιακής υπευθυνότητας και αυτό είναι κάτι που πρέπει να ξεκινά από μικρή ηλικία. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την ενσωμάτωση στην εκπαίδευση προγραμμάτων σπουδών που θα καλλιεργούν την ψηφιακή ηθική, την κριτική σκέψη, την αναγνώριση της παραπληροφόρησης και την υπεύθυνη διαδικτυακή συμπεριφορά. Μια τέτοια προσέγγιση θεωρώ ότι θα μετατρέψει τους νέους σε ενεργούς πολίτες του ψηφιακού χώρου.
Η Κατερίνα Πατσογιάννη γεννήθηκε στον Βόλο. Είναι απόφοιτη Λογιστικής του ΤΕΙ Πειραιά και του Τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Πάντειου Πανεπιστημίου. Παρακολουθεί μεταπτυχιακό πρόγραμμα στην Εφαρμοσμένη Οικονομική στους Δημόσιους Οργανισμούς του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
Διαθέτει μακρά εμπειρία στη δημόσια διοίκηση και στον σχεδιασμό ευρωπαϊκών προγραμμάτων, με έμφαση στην επικοινωνία, τη μετανάστευση και τη νεολαία. Υπήρξε Συντονίστρια της Ομάδας Επικοινωνίας και Πληροφόρησης της Κυβερνητικής Επιτροπής Κρατικής Αρωγής, ενώ έχει υπηρετήσει σε καίριες θέσεις του Υπουργείου Εσωτερικών: στη Γενική Γραμματεία Ιθαγένειας (Τμήμα Μαγνησίας), στη Διεύθυνση Οικονομικών Υπηρεσιών της Κεντρικής Υπηρεσίας (με αρμοδιότητα τους δημοσιολογιστικούς ελέγχους και τη χρηματοδότηση πολιτικών κομμάτων), καθώς και στη Γενική Διεύθυνση Μεταναστευτικής Πολιτικής, ως χειρίστρια του ευρωπαϊκού προγράμματος «Ευρωπαϊκό Ταμείο Ένταξης Υπηκόων Τρίτων Χωρών».
Έχει διατελέσει συνεργάτιδα στο Γραφείο του Γενικού Γραμματέα Μεταναστευτικής Πολιτικής (επί θητείας κ. Άγγελου Συρίγου), καθώς και στο Γραφείο του Γενικού Γραμματέα Νέας Γενιάς του Υπουργείου Παιδείας, με αρμοδιότητα τον συντονισμό της Υπεύθυνης Αρχής του προγράμματος «Youth in Action». Έχει επίσης εργαστεί στην Αποκεντρωμένη Διοίκηση Θεσσαλίας–Στερεάς Ελλάδας (Τμήμα Διοικητικού-Οικονομικού Ν. Μαγνησίας).
Έχει εκπροσωπήσει την Ελλάδα σε ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα ως μέλος της Ομάδας Εργασίας για την Κοινωνική Ένταξη Υπηκόων Τρίτων Χωρών της Γενικής Διεύθυνσης Μετανάστευσης και Εσωτερικών Υποθέσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της Ομάδας Εργασίας για τη Νεολαία (προπαρασκευαστικού οργάνου του Συμβουλίου Υπουργών Νεολαίας της Ε.Ε.), καθώς και του «Youth in Action Committee». Υπήρξε μέλος του Κεντρικού Συμβουλίου της Εθνικής Σπουδαστικής Ένωσης Ελλάδος (Ε.Σ.Ε.Ε.).
