Σοφία ΑποστολάκηΣε καφετέριες, εστιατόρια, αίθουσες αναμονής, αλλά ακόμα και μέσα στα σπίτια, μια εικόνα έχει γίνει πλέον οικεία: ένα παιδί κάθεται ακίνητο, σκυμμένο πάνω σε μια οθόνη. Δεν κλαίει, δεν ενοχλεί, δεν ζητά τίποτα. Μοιάζει απόλυτα ήρεμο. Κι όμως, ίσως ακριβώς εκείνη τη στιγμή να χάνεται κάτι που δεν φαίνεται με την πρώτη ματιά.
Ακόμη και πολύ μικρά παιδιά έρχονται σήμερα καθημερινά σε επαφή με οθόνες, κυρίως κινητά και τάμπλετ, με βίντεο που εναλλάσσονται γρήγορα και εφαρμογές που υπόσχονται απασχόληση, μάθηση ή απλώς λίγη ησυχία για τους γονείς. Η οθόνη λειτουργεί συχνά ως μια εύκολη και άμεση λύση απασχόλησης του παιδιού. Το παιδί απορροφάται, ηρεμεί, δεν γκρινιάζει, δεν διακόπτει. Όμως πίσω από αυτή την προσωρινή ησυχία αξίζει να σταθούμε λίγο πιο προσεκτικά. Τι είδους εμπειρία προσφέρεται εκείνη τη στιγμή στο παιδί; Και, εξίσου σημαντικό, ποιες εμπειρίες μένουν εκτός; Ένα παιδί μπροστά σε μια οθόνη δεν είναι απλώς ένα παιδί που «περνά την ώρα του». Συχνά είναι ένα παιδί που δέχεται εικόνες, ήχους και ρυθμούς έτοιμους, χωρίς να χρειάζεται να πλάσει μόνο του μια εικόνα, να περιμένει την εξέλιξη μιας ιστορίας, να ρωτήσει, να συνομιλήσει, να διαπραγματευτεί το νόημά τους μαζί με έναν άλλον άνθρωπο. Η οθόνη μπορεί να προσφέρει ερέθισμα, πληροφορία, ακόμη και ψυχαγωγία. Δεν προσφέρει όμως πάντα εμπειρία με τη βαθύτερη έννοια του όρου. Δίνει εικόνα, αλλά όχι πάντα τροφή για τη φαντασία. Δίνει κίνηση, αλλά όχι πάντα ευκαιρία για αλληλεπίδραση. Δίνει απαντήσεις, αλλά δεν αφήνει πάντα χώρο για ερωτήσεις.
Ίσως εκεί βρίσκεται ένας από τους πιο ουσιαστικούς προβληματισμούς της ψηφιακής παιδικής ηλικίας. Τι συμβαίνει στη φαντασία ενός παιδιού όταν όλα του προσφέρονται ήδη σχηματοποιημένα; Η φαντασία δεν είναι μια πολυτέλεια της παιδικής ηλικίας ούτε κάτι δευτερεύον. Είναι ένας τρόπος με τον οποίο το παιδί οργανώνει τον κόσμο, δίνει νόημα σε όσα ακούει και βλέπει, δοκιμάζει ρόλους, επεξεργάζεται φόβους, επιθυμίες και απορίες. Όταν όμως η εικόνα είναι πάντα έτοιμη, γρήγορη, πολύχρωμη και εντυπωσιακή, ο εσωτερικός χώρος όπου το παιδί θα μπορούσε να πλάσει τη δική του εικόνα συχνά στενεύει. Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι να αντιμετωπίσουμε την τεχνολογία με φόβο, αλλά να αναρωτηθούμε τι αντικαθιστά όταν μπαίνει πολύ νωρίς και πολύ συχνά στη θέση της αφήγησης, του παιχνιδιού, της βαρεμάρας, της σιωπής και της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης.
Θυμάμαι τον εαυτό μου μικρό παιδί να περιμένει με ανυπομονησία τη γιαγιά μου να γυρίσει από τα χωράφια. Ερχόταν καταπονημένη από τον κάματο της ημέρας, κουρασμένη στο σώμα, αλλά με εκείνη τη βαθιά, ήρεμη δύναμη που είχαν οι άνθρωποι μιας άλλης εποχής. Την πλησίαζα, την καλόπιανα, την παρακαλούσα να μου πει ένα παραμύθι. Στην αρχή ήταν ένα, μετά γίνονταν δύο, ύστερα τρία και στο τέλος άνοιγε ένας ολόκληρος χείμαρρος από ιστορίες. Καθόμουν στο μικρό κουτσουράκι δίπλα στη φωτιά και την άκουγα. Η φωνή της ήταν τόσο παραστατική και ζωντανή, που ακόμη και σήμερα έχω την αίσθηση πως δεν άκουγα απλώς το παραμύθι. Το έβλεπα. Γινόταν εικόνα μπροστά στα μάτια μου. Οι βασιλιάδες, οι πριγκίπισσες, οι δράκοι, τα παλάτια, τα δάση, οι κίνδυνοι και οι λύσεις ξεπηδούσαν μέσα από τις φλόγες και εκτυλίσσονταν σαν αληθινά γεγονότα εκείνη ακριβώς τη στιγμή. Δεν υπήρχε οθόνη, δεν υπήρχε animation, δεν υπήρχε γρήγορη εναλλαγή εικόνων. Υπήρχε μια φωνή, μια φωτιά, ένα παιδί και μια γιαγιά. Κι όμως, μέσα σε αυτή την απλότητα συνέβαινε κάτι ουσιαστικό. Η φαντασία ενεργοποιούνταν, το μυαλό έπλαθε εικόνες, η γλώσσα άνοιγε δρόμους, η μνήμη κρατούσε λεπτομέρειες, το συναίσθημα έντυνε την ιστορία, και κυρίως, υπήρχε σχέση.
Μετά άρχιζαν οι ερωτήσεις: «Γιαγιά, γιατί το έκανε αυτό; Γιατί φοβήθηκε; Γιατί ο δράκος ήταν κακός; Γιατί η πριγκίπισσα δεν έφυγε; Και μετά τι έγινε;» Κι εκείνη πάντα είχε μια απάντηση. Υπήρχε διάλογος, σκέψη και επεξεργασία. Ήταν ένας πρώιμος τρόπος να κατανοώ τα κίνητρα των ανθρώπων, τον φόβο, το θάρρος, την αδικία, την ελπίδα, τις συνέπειες των πράξεων. Ίσως εκεί, χωρίς να το ξέρω, αναπτύσσονταν σιγά σιγά οι πρώτες μορφές κριτικής σκέψης και ενσυναίσθησης.
Σήμερα, όταν ένα παιδί κάθεται μόνο του μπροστά σε μια οθόνη, τι ακριβώς αποκομίζει; Η απάντηση δεν είναι απλή, ούτε θα ήταν σωστό να δαιμονοποιήσουμε συλλήβδην την τεχνολογία. Δεν είναι όλες οι ψηφιακές εμπειρίες ίδιες. Υπάρχει ποιοτικό εκπαιδευτικό υλικό, υπάρχουν δημιουργικές εφαρμογές, υπάρχουν στιγμές όπου η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιείται με μέτρο, με κατάλληλο περιεχόμενο και με τη συμμετοχή ενός ενήλικα. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, παραμένει. Μπορεί μια οθόνη να αντικαταστήσει τη ζεστασιά μιας ανθρώπινης φωνής; Μπορεί να αντικαταστήσει το βλέμμα, την παύση, την αγκαλιά, την αναμονή, την αφήγηση που αλλάζει ανάλογα με την αντίδραση του παιδιού;
Οι διεθνείς συστάσεις για τη χρήση οθονών στην παιδική ηλικία δεν περιορίζονται πλέον μόνο στο πόση ώρα βρίσκεται ένα παιδί μπροστά σε μια οθόνη. Δίνουν όλο και μεγαλύτερη έμφαση στο τι βλέπει, πώς το βλέπει, με ποιον το βλέπει και, ίσως το πιο σημαντικό, τι αντικαθιστά αυτή η χρήση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, για παράδειγμα, συνιστά μηδενική χρήση οθόνης για παιδιά ως ενός έτους, ενώ για παιδιά 2 έως 4 ετών προτείνει έως μία ώρα την ημέρα, με την επισήμανση ότι λιγότερο είναι καλύτερο, και ενθαρρύνει την ανάγνωση και την αφήγηση μαζί με έναν φροντιστή. Η American Academy of Pediatrics τονίζει ότι δεν αρκεί ένας γενικός αριθμός ωρών που να ισχύει για όλα τα παιδιά, αλλά χρειάζεται να λαμβάνονται υπόψη η ποιότητα του περιεχομένου, το πλαίσιο χρήσης και η συνολική ισορροπία στη ζωή του παιδιού. Αντίστοιχα, η UNICEF υπογραμμίζει τη σημασία της δημιουργίας ενός υγιούς ψηφιακού περιβάλλοντος μέσα στην οικογένεια, με ενεργό γονεϊκή παρουσία και καθοδήγηση.
Η βαρεμάρα, άλλωστε, δεν είναι πάντα πρόβλημα. Για ένα παιδί, μπορεί να είναι η αρχή της δημιουργικότητας. Όταν ένα παιδί βαριέται, αρχίζει να εφευρίσκει. Ένα κουτί γίνεται σπίτι, ένα ξύλο γίνεται σπαθί, μια κουβέρτα γίνεται κάστρο, μια σκιά στον τοίχο γίνεται τέρας, ένα παραμύθι γίνεται ολόκληρος κόσμος. Η οθόνη, αντίθετα, πολλές φορές δεν αφήνει τον ίδιο χώρο στο παιδί να φτιάξει τον δικό του κόσμο. Του τον παραδίδει έτοιμο, γρήγορο, φωτεινό και ελκυστικό, αλλά όχι πάντα δικό του. Η φαντασία, όπως και η γλώσσα και η μνήμη, χρειάζεται άσκηση, χρειάζεται χρόνο, σιωπή, επανάληψη, ερωτήσεις, αφηγήσεις, πρόσωπα που ακούνε και απαντούν. Χρειάζεται εμπειρίες που δεν είναι πάντα θεαματικές, αλλά είναι βαθιά ανθρώπινες. Ένα παιδί δεν αναπτύσσεται μόνο μέσα από τα ερεθίσματα που δέχεται, αλλά και μέσα από τον τρόπο που τα επεξεργάζεται, τα νοηματοδοτεί και τα μοιράζεται με τους άλλους.
Δεν χρειάζεται να κρατήσουμε τα παιδιά μακριά από κάθε οθόνη, σαν να μπορούσαν να μεγαλώσουν έξω από την εποχή τους. Ζούμε σε έναν ψηφιακό κόσμο και τα παιδιά θα μεγαλώσουν μέσα σε αυτόν. Εκείνο που μετράει είναι να μη βιαστούμε να αντικαταστήσουμε πολύ νωρίς εμπειρίες που δεν αναπληρώνονται εύκολα, όπως το παραμύθι, το ελεύθερο παιχνίδι, τη συζήτηση, τη φύση, την κίνηση, τη σιωπή, την ανθρώπινη παρουσία. Ίσως, λοιπόν, πριν δώσουμε σε ένα παιδί μια οθόνη για να ησυχάσει, αξίζει να αναρωτηθούμε μήπως αυτό που χρειάζεται δεν είναι άλλη μία εικόνα, αλλά μια ιστορία. Όχι άλλη μία εφαρμογή, αλλά μια φωνή. Όχι άλλο ένα βίντεο, αλλά έναν άνθρωπο δίπλα του. Γιατί κάποτε, δίπλα σε μια φωτιά, ένα παιδί μπορούσε να δει ολόκληρους κόσμους χωρίς καμία οθόνη. Και ίσως αυτό να είναι κάτι που αξίζει να προστατεύσουμε.
Πηγές / χρήσιμοι σύνδεσμοι
- World Health Organization — To grow up healthy, children need to sit less and play more
https://www.who.int/news/item/24-04-2019-to-grow-up-healthy-children-need-to-sit-less-and-play-more - World Health Organization — Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age
https://www.who.int/publications/i/item/9789241550536 - American Academy of Pediatrics — Screen Time Guidelines
https://www.aap.org/en/patient-care/media-and-children/center-of-excellence-on-social-media-and-youth-mental-health/qa-portal/qa-portal-library/qa-portal-library-questions/screen-time-guidelines/ - UNICEF — Digital parenting
https://www.unicef.org/parenting/digital-parenting - Canadian Paediatric Society — Screen time and young children: Promoting health and development in a digital world
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5823000/
Νικολέττα Παναγιωτοπούλου
