Dark Souls και πιθανά ψυχικά οφέλη

Στις διαδικτυακές κοινότητες που ασχολούνται με τα παιχνίδια Soulsborne (όρος που αφορά τα παιχνίδια της εταιρείας Fromsoftware, δηλαδή τα Dark Souls 1-3, το Bloodborne, το Sekiro και πιο πρόσφατα το Elden Ring) ανακύπτουν συχνά συζητήσεις που αναφέρονται στη σχέση τους με την ψυχική υγεία. Είτε κάποια παίχτρια θα μοιραστεί στο Reddit την ιστορία της για το πώς το Dark Souls την βοήθησε να καταπολεμήσει την κατάθλιψη είτε κάποιος Youtuber θα δημιουργήσει ένα βίντεο για το πώς το Bloodborne του έσωσε τη ζωή. Μια τέτοια σύνδεση μπορεί να φαντάζει όμως σωστό παράδοξο για κάποιον ή κάποια που έχει έστω ακούσει λίγα πράγματα για την εν λόγω σειρά παιχνιδιών. Τα Soulsborne άλλωστε έχουν δημιουργήσει μια ιδιαίτερη φήμη για τον εαυτό τους, ως ανελέητα δύσκολα παιχνίδια που δεν φοβούνται να θέσουν εμπόδια που φαντάζουν  ανυπέρβλητα, να τιμωρήσουν και το παραμικρό λάθος και να στερήσουν ακόμα και ώρες προόδου λόγω θανάτου πάνω σε κάποια κακή στιγμή. Δεν βοηθάει ούτε το γεγονός ότι οι φανταστικοί κόσμοι που γεννούν είναι πάντοτε ζοφεροί και μίζεροι, γεμάτοι τερατουργήματα κάθε λογής. Πώς λοιπόν τέτοια παιχνίδια μπορούν να εμπνέουν τόσο κόσμο σε σημείο που να φτάσουν να πουν ότι τους βοήθησε να ξεπεράσουν ακόμα και μια ψυχική διαταραχή;

Αυτό προσπάθησαν να απαντήσουν σε μια πρόσφατη δημοσίευσή τους οι Väkevä,  Hämäläinen, και Lindqvist, μια ομάδα ερευνητών από το πανεπιστήμιο Άαλτο στη Φινλανδία. Πραγματοποίησαν θεματική ανάλυση με βάση εκατοντάδων αναρτήσεων χρηστών στο Reddit σχετικά με το Dark Souls και τις αναφορές στην ψυχική διαταραχή της κατάθλιψης για να διαπιστώσουν ποια είναι τα στοιχεία εκείνα που θεωρούν οι παίχτριες/χτες ως ευεργετικά για την ψυχική υγεία. Τα αποτελέσματά τους χωρίστηκαν σε ορισμένους διαφωτιστικούς θεματικούς άξονες.

Ο πρώτος αφορά τη δυσκολία και τους μηχανισμούς του παιχνιδιού. Ο χαρακτήρας του οποίου τον έλεγχο αναλαμβάνεις πρόκειται να βιώσει αλλεπάλληλους και συχνούς θανάτους. Ο κόσμος είναι ιδιαίτερα εχθρικός, γεμάτος αντιπάλους συνήθως πολύ πιο δυνατούς από εσένα. Τα περιβάλλοντα που καλείσαι να εξερευνήσεις μαστίζονται από παγίδες και θανατηφόρα στοιχεία, χάρτης δεν υπάρχει για να σε βοηθάει, ακολουθείς μονοπάτια απάτητα. Για να γίνει πιο ασφαλές το ταξίδι πρέπει να ξεκουράζεσαι δίπλα σε φωτιές που βρίσκονται σε περιορισμένα σημεία μέσα στη κάθε περιοχή. Είναι και το μόνο μέρος όπου μπορείς να χρησιμοποιήσεις τις «ψυχές» που έχεις μαζέψει, απαραίτητη προϋπόθεση για να γίνει πιο δυνατή/ος η/ο χαρακτήρας σου. Εάν όμως σε οποιοδήποτε σημείο πεθάνεις, γυρνάς πίσω στο τελευταίο σημείο που αναπαύτηκες και οι ψυχές μένουν εκεί που τις άφησες, όσο μακριά από τη φωτιά και αν είχες φτάσει, και αν πεθάνεις ξανά πριν τις ανακτήσεις, τότε χάνονται οριστικά. Οι αποτυχίες προκαλούν αισθήματα αγανάκτησης, αδυναμίας και απόγνωσης, ιδιαίτερα εάν βάλεις τον εαυτό σου σε μια δύσκολη κατάσταση από την οποία δεν μπορείς να βγεις (εάν ας πούμε αφήσεις τους βασιλίσκους να σε καταραστούν και οι πόντοι ζωής σου μειωθούν μόνιμα στο μισό!).

Μέσα από αυτή όμως την προσεκτικά δομημένη λούπα παιχνιδιού, προκύπτει η πρώτη θεματική, τα μαθήματα επιμονής και σθένους. Η κοινότητα στο Reddit πολλάκις αναφέρθηκε στο πώς το Dark Souls σε μαθαίνει να αγκαλιάζεις τις αποτυχίες σου ως αναπόσπαστο κομμάτι των επιτυχιών σου. Μέσα από την επανάληψη, οι παίχτες/χτριες μαθαίνουν τις κινήσεις των εχθρών και πώς να τις αποφεύγουν, μαθαίνουν πώς πρέπει να κινούν τον χαρακτήρα τους προκειμένου να επιτίθενται την κατάλληλη στιγμή χωρίς να μένουν εκτεθειμένοι. Μέσα από τη δοκιμή και το σφάλμα, βρίσκουν το δρόμο τους στον περίπλοκο κόσμο του παιχνιδιού και μαθαίνουν να προβλέπουν τις παγίδες. Αρχίζουν να απομνημονεύουν τα μονοπάτια και το πώς συνδέουν τις περιοχές μεταξύ τους, προκειμένου να φτιάξουν μια νοητική αναπαράσταση ενός χάρτη και έτσι να γίνουν πολύ πιο αποτελεσματικοί με τις εξορμήσεις τους. Τα αισθήματα αγανάκτησης και αδυναμίας μετατρέπονται σε αισθήματα θριάμβου, επιτυχίας, αυτοαποτελεσματικότητας και ενδυνάμωσης. Πολλοί θεωρούν μάλιστα ότι είναι αυτά τα συναισθήματα που μένουν, και πως μπορούν να μεταφερθούν και εκτός παιχνιδιού σε δυσκολίες καθημερινές.

Εξίσου σημαντικές είναι η ατμόσφαιρα, οι χαρακτήρες και η ιστορία του παιχνιδιού. Βρίσκεσαι στο βασίλειο του Λόρντραν, σε έναν κόσμο πάνω στα όρια της ολοκληρωτικής κατάρρευσης. Η ανθρωπότητα μαστίζεται από την κατάρα των Undead, μία κατάρα που κάνει τους ανθρώπους να επιστρέφουν μετά το θάνατό τους. Όταν κάποιος πεθαίνει, επιστρέφει στη ζωή ως Undead (νεκροζώντανος), το σώμα του έχει αρχίσει πια να σαπίζει, το μυαλό του όμως αρχικά παραμένει άθικτο. Το λογικό σου το χάνεις μόνο όταν νιώσεις ότι δεν έχεις πια σκοπό, όταν αποφασίσεις να τα παρατήσεις, τότε είναι που σε εγκαταλείπει και η ανθρωπιά σου. Και πράγματι, αυτοί που χάνουν το μυαλό τους ονομάζονται Hollows (Κενοί ή Άδειοι), τους συναντάς συχνά στο δρόμο σου, κάποιων τα σώματα έχουν ατροφήσει, στέκονται απλά και ατενίζουν το κενό, άλλοι περιφέρονται άσκοπα και άλλοι γίνονται επιθετικοί, τα σώματά τους μπορεί να είναι ακόμα αρματωμένα και ετοιμοπόλεμα, αποτελούν έναν από τους πολλούς κινδύνους που θα αντιμετωπίσεις. Η ιστορία, έτσι, γίνεται πολλές φορές αντιληπτή ως μια αλληγορία για την κατάθλιψη. Μέσα στο παιχνίδι, βγάζει μεγάλο νόημα οι κενοί να είναι οι παίχτριες/χτες που τα παράτησαν και το άφησαν ανολοκλήρωτο. Οι τοποθεσίες που επισκέπτεσαι είναι σκοτεινές και ζοφερές και αντανακλούν την κρίσιμη κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο κόσμος και την παντελή έλλειψη ελπίδας. Οι άλλοι άνθρωποι που γνωρίζεις βρίσκονται συνήθως στην ίδια κατάσταση με σένα, είναι προβληματισμένοι, καχύποπτοι, κυνικοί, σπάνια πέφτει στο δρόμο σου κάποιος που διατηρεί την αισιοδοξία του. Ο καθένας και η κάθε μία όμως έχουν το δικό τους σκοπό που τους εμποδίζει από το να μετατραπούν σε Κενούς. Με κάποιους από αυτούς αναπτύσσεις αισθήματα φιλίας και συντροφικότητας για το ταξίδι. Η ευχή που χαρακτηριστικά σου δίνουν όταν σε αποχαιρετούν είναι η εξής: «Μείνε ασφαλής. Και μην τολμήσεις να γίνεις Κενός.» ή, όπως συνήθως το αντιλαμβάνονται οι περισσότεροι, «Μείνε ασφαλής. Και μην τολμήσεις να τα παρατήσεις!».

Ένας χαρακτήρας από αυτούς που συναντάς όμως ξεχωρίζει, ο Solaire από την Αστόρα είναι ένας εύθυμος ιππότης που ταξίδεψε στη χώρα του Λόρντραν για να βρει τον δικό του ήλιο. Με το που συναντάει την/τον πρωταγωνίστρια/στή τους προσκαλεί να εμπλακούν σε «πρόσχαρη συνεργασία» μαζί του και τους δίνει ένα μαγικό αντικείμενο με το οποίο μπορούν να καλέσουν για βοήθεια τον ίδιο ή άλλους παίκτες οι οποίοι εμφανίζονται στο δικό τους κόσμο ως φιλοξενούμενοι. Ο Solaire αντιπροσωπεύει κατά πολύ τη στάση της κοινότητας απέναντι στις παίχτριες και παίχτες που χρειάζονται βοήθεια ως μια πηγή δύναμης και υποστήριξης, και αυτό είναι που αφορά και η τρίτη θεματική. Φέρνοντας έναν διαθέσιμο σύμμαχο από άλλο κόσμο που πιθανώς έχει περισσότερη εμπειρία, μπορεί να σε βοηθήσει να κατακτήσεις μία δύσκολη περιοχή ή να κατατροπώσεις έναν πολύ δύσκολο εχθρό. Παρόλο που δεν μπορείτε να συνομιλήσετε, έχετε τη δυνατότητα να ανταλλάξετε σύντομα μηνύματα με χειρονομίες των χαρακτήρων που δηλώνουν εκφράσεις όπως «Γεια σου», «Ευχαριστώ» ή «Πάμε εκεί». Μέσα από τις νίκες γεννιούνται αισθήματα συντροφικότητας, ενώ οι παιχνιδιάρικες και κωμικές αλληλεπιδράσεις κάνουν τον κόσμο να φαντάζει λιγότερο απειλητικός και τρομακτικός. Πέρα από αυτή τη μορφή άμεσης βοήθειας, όμως, στο δρόμο θα συναντήσεις και πολλά μηνύματα γραμμένα στο χώμα. Το παιχνίδι επιτρέπει χρήση συγκεκριμένων λέξεων και έτσι οι άλλοι παίχτες αφήνουν για σένα λακωνικά, ενίοτε χιουμοριστικά και ενίοτε ενθαρρυντικά μηνύματα για να σε προειδοποιήσουν για κινδύνους ή για να σου χαρίσουν φράσεις όπως «Μην τα παρατάς, σκελετέ» και «Δόξασε τον Ήλιο». Ανεπίσημη μορφή βοήθειας αποτελούν και τα φόρουμ, όπως και το subreddit από το οποίο άντλησαν το περιεχόμενο των θεματικών οι ερευνητές, όπου ο καθένας μπορεί να διατυπώσει ερωτήσεις και να λάβει χρήσιμες απαντήσεις.

Πρέπει να τονισθεί ότι οι ερευνητές δεν προσπαθούν να υποστηρίξουν ότι ένα παιχνίδι σαν το Dark Souls έχει αποδεδειγμένα οφέλη για την ψυχική υγεία, σε αυτό συμφωνούν άλλωστε και οι παίκτριες και παίκτες που μοιράστηκαν τις ιστορίες τους και με το γεγονός ότι δεν αποτελεί αντικατάσταση της επαγγελματικής θεραπείας. Ο σκοπός της έρευνας ήταν να εξερευνήσει το γιατί, για ποιους λόγους πιστεύει η κοινότητα ότι μία τέτοια εμπειρία ψυχαγωγίας μπορεί να είναι ωφέλιμη για πολλούς ανθρώπους. Αναδεικνύοντας τα συστατικά εκείνα που την κάνουν να ξεχωρίζει, δίνει τη δυνατότητα στους ερευνητές να ανοίξουν την πόρτα για μελλοντικές έρευνες που θα εξετάσουν το ενδεχόμενο εμπορικά παιχνίδια να συνδέονται με καλύτερη ψυχική υγεία, αλλά και για να πληροφορήσουν τους δημιουργούς «Σοβαρών Παιχνιδιών» ως προς τις κατευθύνσεις που μπορούν να ακολουθήσουν για να είναι πιο αποτελεσματικά. Είναι λίγες εξάλλου οι εμπειρίες παιχνιδιών που μπορούν να σε κάνουν να νιώσεις μια τόσο εκτενή γκάμα συναισθημάτων, με την αίσθηση της απελπισίας να αντικαθίσταται από την αίσθηση της αυτοαποτελεσματικότητας τόσο αριστοτεχνικά. Μην ξεχνάτε, λοιπόν: είτε βρίσκεστε σε έναν δηλητηριώδη βάλτο εκατοντάδες μέτρα κάτω από τη γη με ένα σπασμένο σπαθί στο χέρι χωρίς τρόπο διαφυγής, είτε μάχεστε ταυτόχρονα δύο πελώρια γκάρκοϊλ που πετάνε και ξερνούν φωτιές στην κορυφή ενός καμπαναριού, είτε προσπαθείτε να επιβιώσετε από τις ύπουλες παγίδες του φρουρίου Σεν για να ταξιδέψετε στο μαγευτικό Άνορ Λόντο, είτε βρεθήκατε μέσα στην ανατριχιαστική μαυρίλα της αβύσσου για να αντιμετωπίσετε τα φρικτά φαντάσματα των τεσσάρων βασιλιάδων…. «Μείνετε ασφαλείς. Και μην τολμήσετε να γίνετε Κενοί».

Περισσότερο διάβασμα:

https://dl.acm.org/doi/full/10.1145/3706598.3714075  Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρο το άρθρο των ερευνητών εδώ.

https://www.youtube.com/watch?v=keIWG6hSD7Q&ab_channel=DarylTalksGames Ένα βίντεο σχετικά με τα Soulsborne παιχνίδια και την αυτοαποτελεσματικότητα.

Άλλα άρθρα σχετικά με τα εμπορικά παιχνίδια και την ψυχική υγεία:

https://www.nature.com/articles/s41562-024-01948-y Causal effect of video gaming on mental well-being in Japan 2020–2022

https://games.jmir.org/2021/2/e26575 Gaming Your Mental Health: A Narrative Review on Mitigating Symptoms of Depression and Anxiety Using Commercial Video Games

https://dl.acm.org/doi/abs/10.1145/3474690 Respawn, Reload, Relate: Exploring the Self-Care Possibilities for Mental Health in Games through a Humanistic Lens