Αντώνης Μάριος ΠαΠαγιώτηςΠοιος ορίζει πλέον την πολιτική αφήγηση; Πώς μετασχηματίζεται η πολιτική παρουσία όταν αντικατοπτρίζεται σε οθόνες και στις αλγοριθμικές ροές των ψηφιακών μέσων κοινωνικής δικτύωσης; Ο Ευτύχης Βαρδουλάκης συνομιλεί με τον Αντώνη Μάριο ΠαΠαγιώτη για το Cyberscope, αναλύοντας την αισθητική της ψηφιακής εποχής, τη διαμεσολάβηση της πολιτικής επικοινωνίας από την τεχνολογία και το τέλος της ex cathedra πολιτικής κατήχησης.
(Το πλήρες βιογραφικό του Ευ. Βαρδουλάκη
παρατίθεται στο τέλος της συνέντευξης)
Η ψηφιακή εποχή έχει καταστήσει τους ισχυρούς επιχειρηματικούς παράγοντες του τεχνολογικού τομέα τόσο ρυθμιστές των πληροφοριακών ροών όσο και ιδιοκτήτες μέσων ενημέρωσης, με άμεση επιρροή στη δημόσια ατζέντα. Σε ποιο βαθμό θεωρείτε ότι η συγκέντρωση αυτού του επιπέδου οικονομικής και τεχνολογικής ισχύος επηρεάζει τις δομές του πολιτικού ανταγωνισμού και διαμορφώνει την πολιτική συμπεριφορά των πολιτών; Ποιες προκλήσεις ανακύπτουν για τη δημοκρατία υπό αυτές τις συνθήκες;
Επηρεάζεται σε πολύ μεγάλο βαθμό, καθώς αποδεδειγμένα πλέον οι τεχνικές που έχουν αναπτυχθεί μπορούν να επηρεάσουν τον βαθμό της πληροφόρησης, τη διαμόρφωση της ατζέντας και συνακόλουθα να επηρεάσουν τον πολιτικό ανταγωνισμό και την εκλογική συμπεριφορά των ψηφοφόρων. Εύκολη λύση δεν υπάρχει γιατί από τη μία έχεις την «Σκύλλα» του κρατικού ελέγχου, από την άλλη τη «Χάρυβδη» της παντοδυναμίας των ολιγαρχών. Οι προκλήσεις κατά συνέπεια για τη δημοκρατία είναι αυταπόδεικτες, καθώς ελεύθερη ενημέρωση δεν μπορεί να είναι η καθοδηγούμενη ενημέρωση, ούτε φυσικά να αγνοηθούν οι κίνδυνοι της υπερσυγκέντρωσης ισχύος. Η πιο λογική λύση – στον βαθμό που μπορεί να υπάρξει – είναι ο μεγαλύτερος δυνατός πλουραλισμός στο επίπεδο των πλατφορμών και, γενικότερα, της πληροφορίας.
Η πολιτική επικοινωνία κατά την περίοδο διακυβέρνησης του Ντόναλντ Τραμπ χαρακτηρίστηκε από την ευρεία χρήση απλουστευμένου λόγου, την προσφυγή σε ρητορικές εντάσεων και την υιοθέτηση στρατηγικών επικοινωνιακής σύγκρουσης. Συχνά, οι πολιτικοί του αντίπαλοι στοχοποιήθηκαν με εξαιρετικά φορτισμένη γλώσσα, ενώ υπήρξαν περιπτώσεις όπου χρησιμοποιήθηκαν απαξιωτικοί χαρακτηρισμοί για κοινωνικές και εθνοτικές ομάδες. Ποιες ήταν οι επιπτώσεις αυτής της προσέγγισης στη διαμόρφωση των σύγχρονων πολιτικών αφηγήσεων και στον τρόπο που οι ψηφοφόροι προσλαμβάνουν το πολιτικό μήνυμα;
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ρητορική Τραμπ θα βρει μιμητές. Καταρχήν, επειδή είναι πετυχημένη, και δεύτερον γιατί, στην υπερπληθώρα πληροφοριών που ζούμε, τα απλά, ευθύγραμμα μηνύματα –ακόμα κι αν είναι διατυπωμένα με τόση οξύτητα– θα βρίσκουν εύκολα ακροατήριο.
Βέβαια, ο Τραμπ δεν κέρδισε τις εκλογές μόνο λόγω του τρόπου που μιλούσε –αντιθέτως, αυτό απωθούσε και πολλούς– τις κέρδισε επειδή πάτησε πάνω σε υπαρκτά προβλήματα και επειδή εκμεταλλεύτηκε λάθη των αντιπάλων του.
Επίσης, δεν ξέρουμε πώς θα εξελιχθεί η θητεία του. Αν τα πάει καλά, οι μιμητές θα αυξηθούν. Αν καταλήξει σε φιάσκο και δαιμονοποιηθεί, ο πειρασμός θα είναι μικρότερος.
Αυτό που σίγουρα πρέπει να κρατήσουν από την επικοινωνία του είναι η ισχύς του καθαρού μηνύματος και της στοχευμένης επικοινωνίας. Ο Τραμπ ήξερε σε ποιους μιλάει και ήξερε και πώς να μιλάει σε αυτό το κοινό.
Η ψηφιακή εποχή έχει ενισχύσει κατακόρυφα τη δύναμη των ισχυρών τεχνολογικών παικτών, οι οποίοι σήμερα λειτουργούν ως πάροχοι υποδομών, ρυθμιστές περιεχομένου και κάτοχοι μέσων ενημέρωσης, επηρεάζοντας άμεσα την ενημέρωση και τη δημόσια ατζέντα. Πώς θεωρείτε ότι αυτή η υπερσυγκέντρωση οικονομικής και τεχνολογικής ισχύος επηρεάζει τις δημοκρατικές ισορροπίες, τον πολιτικό ανταγωνισμό και τη συμπεριφορά των ψηφοφόρων; Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι βασικές προκλήσεις που προκύπτουν από αυτή τη συνθήκη;
Αναμφίβολα θα επηρεάσει και είναι θέμα χρόνου να γίνει μέρος της καθημερινότητας στη σφαίρα της πολιτικής επικοινωνίας, τόσο από την πλευρά των πολιτικών όσο και από την πλευρά των ψηφοφόρων. Σε αυτή τη φάση, πάντως, μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε για το ποια θα είναι η κατεύθυνση που θα αποκτήσει, καθώς κανείς δεν μπορεί να προβλέψει την εξέλιξη στο συγκεκριμένο τομέα. Είναι βέβαιο, πάντως, ότι πολλές υπηρεσίες που σήμερα παρέχονται από επαγγελματίες συμβούλους θα αντικατασταθούν από υπηρεσίες τεχνητής νοημοσύνης, τόσο στο πεδίο των προεκλογικών εκστρατειών όσο και των τεχνοκρατών συμβούλων για θέματα policy making.
Η τεχνολογία και οι αλγοριθμικοί μηχανισμοί των ψηφιακών πλατφορμών έχουν μετασχηματίσει ριζικά την πολιτική επικοινωνία, τόσο στον τρόπο που οι πολιτικοί οικοδομούν τη δημόσια εικόνα τους, όσο και στο πώς οι πολίτες αλληλεπιδρούν με την πολιτική. Πώς εκτιμάτε ότι επηρεάζει η τεχνολογική διαμεσολάβηση την αυθεντικότητα της πολιτικής παρουσίας και τη μορφή του πολιτικού λόγου; Υπάρχουν, κατά την άποψή σας, επιπτώσεις στην πολιτική συμμετοχή και την ποιότητα του δημόσιου διαλόγου;
Η μεγαλύτερη παγίδα είναι ο εγκλωβισμός στην ψηφιακή φούσκα. Η τάση του αλγορίθμου να φέρνει κοντά ανθρώπους με παρόμοιες απόψεις, αντιλήψεις και ενδιαφέροντα δημιουργεί την αίσθηση ότι αυτός είναι ο πραγματικός κόσμος, κάτι που προφανώς δεν ισχύει. Επίσης, δίνει τη δυνατότητα σε απόψεις που κάποτε ήταν περιθωριακές (π.χ. «Ψεκασμένοι») να γίνουν ευρέως γνώστες ή/και αποδέκτες. Τόσο από την πλευρά των πολιτικών όσο και από την πλευρά των ψηφοφόρων, δεν πρέπει να λησμονιέται ποτέ ότι ο δικός τους ψηφιακός κόσμος δεν είναι ο συνολικός κόσμος.
Σε ό,τι αφορά το ύφος του λόγου, είναι σαφές ότι ο λόγος του social media -που είναι πιο άμεσος, πιο απλός και λιγότερο επεξηγηματικός- θα κυριαρχήσει. Το ίδιο και η αισθητική του. Αυτό έχει ήδη αρχίσει να γίνεται με τα αυτοσχέδια βίντεο πολιτικών, με την υιοθέτηση του ήθους των social media από τις κεντρικές πολιτικές καμπάνιες και από την μεγαλύτερη έκθεση των πολιτικών, η οποία επιβάλλει να είναι πιο απλή η παρουσία τους σε όλα τα επίπεδα. Ακόμα κι αν είναι επιτηδευμένα απλή. Οι επιπτώσεις στην ποιότητα του πολιτικού λόγου δεν αποτελούν αντικειμενικό μέγεθος, καθώς από τη μία θα γίνει υποχρεωτικά λιγότερο ξύλινος, από την άλλη βέβαια, αυτό υποκρύπτει τον κίνδυνο της ευτέλειας. Το βέβαιο είναι ότι η ex cathedra πολιτική κατήχηση τελείωσε.
Ο Ευτύχης Βαρδουλάκης σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στην Πολιτική Επικοινωνία στο City University του Λονδίνου. Εργάζεται ως σύμβουλος πολιτικής επικοινωνίας, στρατηγικής και πολιτικών ερευνών. Έχει συμμετάσχει σε πλήθος εκλογικών εκστρατειών στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, καθώς και σε πολλές εκστρατείες επικοινωνίας φορέων και οργανισμών. Άρθρα, συνεντεύξεις και αναλύσεις του έχουν δημοσιευτεί στον Τύπο, ενώ έχει συμμετάσχει, ως ειδικός πολιτικός αναλυτής, σε πολλές τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές εκπομπές. Σήμερα είναι εταίρος της εταιρείας Stratego, η οποία ειδικεύεται σε θέματα πολιτικής στρατηγικής και επικοινωνίας.
