Αντώνης Μάριος ΠαΠαγιώτηςΟ Σταύρος Χαραλαμπίδης είναι ψυχολόγος, συγγραφέας και θεατρικός παραγωγός, σχεσιακός ψυχαναλυτής και ομαδικός ψυχοθεραπευτής, με διεθνή κλινική και επιστημονική παρουσία.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί για το Cyberscope, συνομιλεί με τον Αντώνη Μάριο ΠαΠαγιώτη για τις επιδράσεις της ψηφιακής συνθήκης στη διαμόρφωση του θεραπευτικού πλαισίου, την ψυχική παρουσία εν απουσία, την επανερμηνεία του θεραπευτικού ρόλου και τη σημασία της ομάδας ως μεταβατικού πεδίου. Με αναφορές στη σχεσιακή θεωρία της ψυχανάλυσης, την ομαδική ψυχοθεραπεία και την έννοια του κοινωνικού ασυνείδητου, προσεγγίζει τον ρόλο του θεραπευτή μέσα σε ένα διευρυμένο πλαίσιο, που υπερβαίνει το φυσικό περιβάλλον και αναδεικνύει τη συνθετότητα της ψηφιακά διαμεσολαβημένης θεραπευτικής εμπειρίας.
(Το πλήρες βιογραφικό του Σ. Χαραλαμπίδη
παρατίθεται στο τέλος της συνέντευξης)
Πώς μετασχηματίζεται το πλαίσιο της σχεσιακής ψυχανάλυσης και της ομαδικής ψυχοθεραπείας όταν οι ανθρώπινες σχέσεις διαμεσολαβούνται ολοένα και περισσότερο από ψηφιακά μέσα; Μπορεί η έννοια της «σχέσης» να παραμείνει λειτουργική και ψυχοθεραπευτικά γόνιμη σε ένα περιβάλλον αποϋλοποιημένης επαφής;
Πιστεύω ότι η έννοια της «σχέσης», θεμέλιο της σχεσιακής ψυχανάλυσης, δεν αποδυναμώνεται στην ψηφιακή εποχή, αλλά ανασχηματίζεται. Η απουσία φυσικής επαφής ενισχύει την εσωτερική παρουσία του Άλλου, μέσα από τις μεταβιβαστικές επενδύσεις και τη λειτουργία του κοινωνικού ασυνείδητου. Η ψηφιακή ψυχοθεραπεία δεν καταργεί τη συν-δημιουργικότητα, αλλά απαιτεί αναπροσαρμογή της ερμηνευτικής στάσης του θεραπευτή. Η παρουσία του Άλλου εσωτερικεύεται μέσω της φαντασιακής σχέσης με την οθόνη και με τον χώρο ως ψηφιακό τοπόσημο, οδηγώντας σε νέα μορφώματα της διυποκειμενικότητας.
Εδώ, μπορούμε να εντάξουμε την έννοια του «παρατεταμένου φαντασιακού βλέμματος», όπου η απουσία σώματος δεν ισοδυναμεί με έλλειψη συναισθηματικής διαθεσιμότητας. Το φαινόμενο του “telepresence” μπορεί να ιδωθεί ως παράγωγο της αναπαράστασης του Άλλου που επενδύεται ενδοψυχικά. Ο αναλυτικός χώρος καθίσταται πεδίο ψηφιακά συμπυκνωμένης μεταβίβασης. Επομένως, δεν είναι η ύλη που προσδίδει σχεσιακή αξία, αλλά η ποιότητα του εσωτερικού χώρου συνάντησης.
Η ομαδική ψυχοθεραπεία προϋποθέτει την ενσώματη αλληλεπίδραση και την άμεση συναισθηματική επικοινωνία. Πώς επηρεάζεται η ποιότητα της θεραπευτικής σχέσης και των ομαδικών δυναμικών όταν η συνάντηση λαμβάνει χώρα διαδικτυακά;
Η ενσώματη διάσταση στην ομαδική ψυχοθεραπεία, όπως σωστά παρατηρείτε, αποτελεί ουσιώδη παράμετρο για την ανάπτυξη των ομαδικών φαντασιώσεων, της συλλογικής συναισθηματικής εμπειρίας και της πρωτογενούς ταυτοτικής καθρέφτισης. Ωστόσο, η διαδικτυακή ομάδα μπορεί να λειτουργήσει ως «μεγάλη ομάδα» υπό τον όρο της συνειδητής επεξεργασίας των ορίων και της ερμηνευτικής διαχείρισης των σιωπών, των εκτροπών και των τεχνικών καθυστερήσεων που αποκτούν μεταβιβαστικό χαρακτήρα.
Οι ομαδικές δυναμικές στον ψηφιακό χώρο εμφανίζουν νέες μορφές ασυνείδητης επικοινωνίας: διακοπές σύνδεσης, αλλαγές φόντου, μη λεκτικές αντιδράσεις με τη μορφή εικονοσήμανσης. Αυτές λειτουργούν ως υποκατάστατα του σώματος και ενδέχεται να φέρουν βαριά φορτισμένες μεταβιβάσεις. Η ομαδική συντονιστική τεχνική καλείται να αποκτήσει μια «ψηφιακή ενσυναίσθηση», που να διαβάζει το ψηφιακό ως ασυνείδητο γλωσσικό μόρφωμα.
Ο Irvin Yalom έχει ασκήσει καθοριστική επιρροή στην εξέλιξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας, εισάγοντας ένα υπαρξιακό και βιωματικό πρίσμα στην κατανόηση των διαπροσωπικών διεργασιών. Πώς αξιολογείτε τη διαχρονικότητα και τη σημερινή απήχηση της σκέψης του στη θεραπευτική πράξη; Πώς διαλέγεται η υπαρξιακή του προσέγγιση με τις ανάγκες και τις αγωνίες του σύγχρονου θεραπευόμενου, ιδίως σε μια εποχή αυξανόμενης ψηφιοποίησης, μοναξιάς και τεχνολογικής διαμεσολάβησης των σχέσεων;
Η κλινική σκέψη του Yalom, με την έμφαση στις υπαρξιακές ανησυχίες και την αυθεντική επαφή, αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία στην εποχή της τεχνολογικής μεσολάβησης των σχέσεων. Ακολουθώντας το Γιαλομικό μοντέλο, εντάσσω την ιδέα της «ομάδας ως καθρέφτη του κοινωνικού ασυνείδητου», αναδεικνύοντας τη δύναμη του «εδώ και τώρα» μέσα από τον φακό της σχεσιακής αλληλεπίδρασης.
Η έννοια του «υπαρξιακού κενού» που περιγράφει ο Yalom, συναντά στη σύγχρονη ψυχοθεραπευτική πράξη τη μοναξιά του ψηφιακού υποκειμένου: ένα υποκείμενο που επικοινωνεί πολύ, αλλά σχετίζεται λίγο. Το αίτημα για θεραπεία μετασχηματίζεται από ανάγκη για κατανόηση σε αγωνία για αίσθηση πραγματικότητας. Ο θεραπευτής καλείται να λειτουργήσει, όχι μόνο ως καθρέφτης, αλλά και ως «μάρτυρας ύπαρξης» του θεραπευόμενου.
Ως συντονιστής διεθνών Μεγάλων Ομάδων (κυρίως μέσω διαδικτυακών συναντήσεων), πώς αξιολογείτε τη δυναμική αυτής της ψυχαναλυτικής πρακτικής στη διαχείριση ιστορικών και πολιτισμικών τραυμάτων, ειδικά όταν αυτά διαπλέκονται με τη σιωπή, την ενοχή ή τη συλλογική απώθηση;
Η συμμετοχή σε διεθνείς μεγάλες ομάδες διαδικτυακά αναδεικνύει τη μεγάλη ομάδα ως ένα «δοχείο» για το συλλογικό τραύμα, ειδικά όταν αυτό εγγράφεται στη μνήμη μέσω σιωπής, ενοχής ή απώθησης. Η μεγάλη ομάδα λειτουργεί ως τόπος ασυνείδητης αποκωδικοποίησης του κοινωνικού ψυχισμού, ανασυγκροτώντας αφηγήσεις που έχουν εκτοπιστεί από τον πολιτισμικό λόγο.
Η τεχνική χωρίς ηγέτη (leaderless group) επιτρέπει την ανάδυση του τραύματος ως στοιχείο συμμετρικής συν-εμπειρίας. Ο συντονιστής, εδώ, αναλαμβάνει ρόλο «διαμεσολαβητή φαντασιακών αναπαραστάσεων», ενσαρκώνοντας τον κοινωνικό μάρτυρα της καταστροφής και της επιβίωσης. Σε αυτή τη δομή, η διεργασία επιτρέπει όχι μόνο την εκφόρτιση, αλλά και την αναστοχαστική μεταμόρφωση του τραύματος.
Έχετε περιγράψει την ψυχοθεραπεία ως συνδημιούργημα ανάμεσα στον θεραπευτή και τον θεραπευόμενο. Πώς διαμορφώνεται αυτό το συνδημιούργημα υπό την επίδραση των κοινωνικών, πολιτισμικών και ψηφιακών συμφραζομένων της εποχής μας;
Η ψυχοθεραπεία ως συνδημιούργημα σηματοδοτεί μια θεμελιακή μετατόπιση από τη μονόδρομη ερμηνεία προς μια αμοιβαία κατασκευή νοήματος. Για μένα, η έννοια αυτή αποκτά πολλαπλά επίπεδα όταν ενσωματώνεται η ομαδική προοπτική, καθώς το υποκείμενο κατανοείται μέσα από τις σχέσεις του με ομάδες και υπερ-συστημικά μορφώματα (οικογένεια, πολιτισμός, θεσμός).
Η ψηφιακή εποχή προσθέτει νέα στοιχεία στη συνδημιουργία: τα όρια μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου απορρυθμίζονται, ενώ η παρουσία του θεραπευτή μπορεί να διεισδύει στην καθημερινότητα του θεραπευόμενου μέσω οθονών, ειδοποιήσεων και «παρασυμβολικών» αναπαραστάσεων. Η συνδημιουργία, επομένως, περιλαμβάνει και την τεχνολογική μνήμη, τον χώρο ως ψηφιακό σκηνικό, και τις φαντασιώσεις που πυροδοτούνται από τη διαμεσολαβημένη μορφή της θεραπευτικής παρουσίας.
Η πολιτισμική επίδραση των ψηφιακών μέσων κοινωνικής δικτύωσης (social media) και των ψηφιακών μέσων συμβάλλει στη διαμόρφωση νέων ταυτοτήτων και συλλογικών φαντασιακών σχημάτων. Πώς επηρεάζουν αυτές οι εξελίξεις τις μεταβιβαστικές σχέσεις και τη δομή των ομαδικών φαντασιώσεων;
Η ψηφιακή στροφή, όπως διαπιστώνεται μέσα από τη συστημική διάβρωση των μορφών παρουσίας και αναπαράστασης, έχει διαμορφώσει νέες εκφάνσεις συλλογικών φαντασιώσεων. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ως ασυνείδητα πεδία συμβολικής «ομαδικότητας», εντός των οποίων δημιουργούνται, μεταβιβάζονται και διασπείρονται φαντασιακά σενάρια ταυτότητας, δύναμης, απόρριψης ή παντοδυναμίας.
Στο πλαίσιο αυτό, το κοινωνικό ασυνείδητο -όπως διαμορφώνεται διαδικτυακά- τείνει να αντικαθιστά το οικογενειακό/πρωτογενές ασυνείδητο ως βασικό δομικό στοιχείο της ταυτότητας του σύγχρονου υποκειμένου.
Η θεραπευτική εργασία με ομάδες οφείλει να επεξεργάζεται όχι μόνο τις ενδοομαδικές φαντασιώσεις, αλλά και τα φαντασιακά που έχουν προσκολληθεί από τις ψηφιακές κοινότητες (π.χ. Reddit, Instagram, Telegram). Σε πολλές περιπτώσεις, τα ψηφιακά memes λειτουργούν ως υποκατάστατα πρωτογενούς φαντασιακής ταύτισης, μια «νεοφυής» γλώσσα του συλλογικού ασυνείδητου που χρειάζεται αποκωδικοποίηση μέσα στη θεραπευτική διαδικασία.
Στο συγγραφικό σας έργο, αναδεικνύετε τον ρόλο του φθόνου και του μένους στη διαπροσωπική και ομαδική δυναμική. Πώς μεταλλάσσονται αυτά τα συναισθήματα όταν εκφράζονται σε ψηφιακά περιβάλλοντα; Υπάρχει δυνατότητα ψυχικής επεξεργασίας ή λειτουργούν αμιγώς εκδραματιστικά;
Ο φθόνος και το μένος, δύο από τα πιο δύσκολα αναλυτικά αισθήματα, προσλαμβάνουν μια ιδιαίτερη τροπή στον ψηφιακό δημόσιο λόγο. Όπως καταγράφεται στον «Δήμιο του Φθόνου», η έκφρασή τους ψηφιακά δεν βρίσκει τα συνήθη πλαίσια μεταβίβασης και αντίστασης που υπάρχουν στη διαπροσωπική συνθήκη της συνεδρίας. Αντίθετα, αναπαρίστανται υπό τη μορφή μαζικής εκδραμάτισης, καταγγελίας, ακύρωσης ή ειρωνικής υπεροχής, μία μορφή «αντι-μεταβίβασης χωρίς αναστοχασμό».
Η πρόκληση για την ψυχαναλυτική εργασία είναι να εντοπίσει εάν και πότε αυτή η «εκδραματιστική βία» μπορεί να μετατραπεί σε υλικό προς επεξεργασία. Η ομαδική ψυχοθεραπεία σε ψηφιακό περιβάλλον μπορεί, υπό κατάλληλες συνθήκες, να λειτουργήσει ως «ψηφιακός χώρος συμβολοποίησης» που συγκρατεί και μεταβολίζει αυτά τα συναισθήματα. Ο θεραπευτής οφείλει να ανιχνεύσει το φθονερό βλέμμα που δεν εκφράζεται αλλά αποτυπώνεται στον τόνο, στον ρυθμό και στη χρήση του βίντεο ή της κάμερας.
Πώς επηρεάζεται η έννοια της ηγεσίας στις θεραπευτικές ομάδες όταν ασκείται σε ψηφιακό περιβάλλον; Μεταβάλλεται η φύση της μεταβίβασης και της αντιμεταβίβασης απουσία φυσικής παρουσίας;
Η ηγεσία στις ψηφιακές ομάδες μετατρέπεται από μορφή «σωματικής παρουσίας» σε «συμβολική διαμεσολάβηση». Ο θεραπευτής δεν λειτουργεί πλέον ως το κεντρικό σώμα της ομάδας, αλλά ως ο οργανωτής ενός αφηρημένου χωροχρόνου. Αυτό συνεπάγεται σημαντικές αλλαγές στην έννοια της μεταβίβασης: η κλασική κατακόρυφη μεταβίβαση (από την παιδική εικόνα του γονιού) τείνει να ενσωματώσει στοιχεία από την εμπειρία του «παρατηρητή των οθονών», ένα υβρίδιο μεταβιβαστικής μορφής που περιλαμβάνει αποστασιοποίηση, εξιδανίκευση και φαντασίωση ασφάλειας.
Η αντι-μεταβίβαση του συντονιστή, όπως έχω παρατηρήσει σε διαδικτυακές μεγάλες ομάδες, φέρει ταυτόχρονα την ανάγκη «να κρατήσω» και τον φόβο του «να χαθώ στη ροή». Η τεχνική της «επαναμετονομασίας» (naming) των ψηφιακών σιωπών και της συναισθηματικής αοριστίας καθίσταται κρίσιμη εργασία, ώστε η ψηφιακή ηγεσία να μην εκφυλίζεται σε γραφειοκρατική συντονιστικότητα.
Η σχεσιακή θεωρία θεμελιώνεται στην έννοια της διυποκειμενικότητας. Πώς βιώνεται η «παρουσία του Άλλου» σε ένα ψηφιακά διαμεσολαβημένο πλαίσιο ψυχοθεραπείας ή εποπτείας;
Η διυποκειμενικότητα στην εξ αποστάσεως ψυχοθεραπεία δεν αναιρείται, αλλά επανασυντίθεται μέσα από τους όρους της τεχνολογικής μεσολάβησης. Ο «Άλλος» δεν παύει να υπάρχει επειδή δεν αγγίζεται, αλλά αποκτά νέο φαντασιακό φορτίο ως «ορατός και ταυτόχρονα μακρινός». Το εγγύς και το απόμακρο συγχωνεύονται στη σχέση, δημιουργώντας μια νέα μορφή συγχωνευτικής ή διασπαστικής μεταβίβασης, όπως αυτή που παρατηρείται σε σχέσεις προσκόλλησης με έντονη απορρύθμιση.
Ο θεραπευτής καλείται να αναπτύξει μια ικανότητα ψηφιακής ενσυναίσθησης που βασίζεται στην παρατήρηση των φωνητικών αποχρώσεων, των μικροσιωπών, της φαινομενικής απουσίας ή του τρόπου που ο θεραπευόμενος «βλέπει» τον θεραπευτή (ή δεν τον βλέπει). Η οθόνη γίνεται, με ψυχαναλυτικούς όρους, «τοποτηρητής του Άλλου», και η εικόνα του θεραπευτή ένα φαντασιωσικό υποκείμενο πλήρως προβαλλόμενο από τον εσωτερικό κόσμο του θεραπευόμενου.
Το διαδίκτυο λειτουργεί συχνά ως πηγή πληροφόρησης γύρω από θέματα ψυχικής υγείας. Πώς αξιολογείτε την ποιότητα αυτής της πληροφόρησης και ποιοι είναι οι κίνδυνοι της παραπληροφόρησης για τον ψυχισμό των χρηστών;
Η ψηφιακή πληροφορία γύρω από την ψυχική υγεία έχει τη διττή ιδιότητα να λειτουργεί ως εργαλείο χειραφέτησης ή πηγή παραπληροφόρησης και αυτοπαθολογικοποίησης. Η αναζήτηση ετικετών (labels), διαγνώσεων και «γρήγορων λύσεων» (quick-fix therapy) εντείνει την τάση του υποκειμένου να αναζητά λύσεις χωρίς ερμηνεία. Η απώλεια της αφηγηματικότητας οδηγεί σε υποκείμενα χωρίς ιστορικότητα και συνεκτικότητα, με αποτέλεσμα τη δημιουργία «ψηφιακών συνδρόμων» χωρίς ψυχοδυναμική κατανόηση.
Ο θεραπευτής καλείται να επανεισάγει την έννοια του ιστορικού χρόνου στη συνείδηση του θεραπευόμενου, καταλύοντας τη στιγμή ως μοναδική πηγή αλήθειας. Επίσης, καλείται να αποδομήσει τη γλώσσα της αυτοπαθολογίας (π.χ. «είμαι borderline») και να την επανασυνδέσει με αφηγηματικές δομές που προωθούν την ψυχική διεργασία και όχι τον διαγνωστικό εγκλωβισμό.
Ορισμένες ψηφιακές εφαρμογές, βασισμένες σε τεχνητή νοημοσύνη, προσφέρουν «υπηρεσίες υποστήριξης», ιδίως σε άτομα με περιορισμένη πρόσβαση ή επιφυλάξεις ως προς την επαφή με επαγγελματία θεραπευτή. Πιστεύετε ότι τέτοιες τεχνολογίες μπορούν να λειτουργήσουν επικουρικά ή απειλούν να υποκαταστήσουν τη θεμελιώδη σημασία της ανθρώπινης σχέσης στη θεραπευτική διεργασία;
Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) μπορεί να λειτουργήσει επικουρικά σε περιπτώσεις όπου η ανθρώπινη πρόσβαση είναι περιορισμένη, π.χ. σε συνθήκες απομακρυσμένων περιοχών, γλωσσικής απομόνωσης ή οξείας συναισθηματικής κρίσης. Ωστόσο, η σχέση είναι πάντοτε αποτέλεσμα διυποκειμενικότητας και όχι μονοσήμαντης πληροφόρησης. Η θεραπεία προϋποθέτει ασυνείδητες διεργασίες, μεταβιβάσεις, προβολές και αντιστάσεις που δεν μπορούν να μεταφραστούν σε αλγοριθμικά μοντέλα.
Η ανθρώπινη σχέση ενσωματώνει την παρουσία, την αβεβαιότητα, τον πόνο και την αυθεντικότητα, κάτι που η ΤΝ δεν μπορεί ούτε να προσποιηθεί ούτε να επιτελέσει. Επιπλέον, η ψυχαναλυτική διαδικασία απαιτεί τον χρόνο της: την αναμονή, το πάγωμα, την ανατροπή και την αποκάλυψη. Αυτά τα στοιχεία δεν μπορούν να προγραμματιστούν. Αν η τεχνητή νοημοσύνη υποκαταστήσει την ανθρώπινη παρουσία, τότε υπονομεύεται ακριβώς η δυνατότητα να υπάρξει συνδημιουργημένη θεραπευτική αλλαγή. Επομένως, η ΤΝ δεν αποτελεί εναλλακτική, αλλά ενδεχομένως «ανακουφιστικό προκαταρκτικό», μια εισαγωγή σε κάτι πιο βαθύ.
Ως θεατρικός παραγωγός και ψυχαναλυτής, πώς συσχετίζετε τη θεατρική πράξη με τη θεραπευτική; Υπάρχει, κατά τη γνώμη σας, κοινός ψυχικός τόπος ανάμεσα στο ψυχοθεραπευτικό πλαίσιο και την καλλιτεχνική σκηνή;
Η σύνδεση της θεραπευτικής με τη θεατρική σκηνή δεν είναι απλώς μεταφορά, αλλά ουσιώδης αναγνώριση της κοινής ψυχικής δομής και λειτουργίας τους. Στον «Δήμιο του Φθόνου» και στη σκηνική του απόδοση, τόσο το θέατρο όσο και η θεραπεία αποτελούν χώρους ενσάρκωσης του απωθημένου, του ανείπωτου και του οριακού. Η θεραπευτική συνεδρία, όπως και το θεατρικό έργο, στήνεται κάθε φορά από την αρχή με τα ίδια συστατικά: έναν ρόλο, έναν χώρο και έναν μάρτυρα.
Η έννοια της «σκηνής του αναλυτικού νου» συμπίπτει με τη σκηνή του ψυχικού θεάματος. Ο θεραπευτής λειτουργεί ως σκηνοθέτης, αλλά και ηθοποιός, ως ενσαρκωτής και ως παρατηρητής. Η αυτοαποκάλυψη (self-disclosure) έχει τον ρόλο του «θεατρικού μονολόγου» και η σιωπή την πυκνότητα του διαλόγου που δεν ειπώθηκε. Επομένως, η σχέση μεταξύ των δύο είναι οργανική και όχι απλώς αισθητική: αφορούν στον ίδιο ψυχικό μηχανισμό, αυτόν της αναπαράστασης του απωθημένου μέσω του άλλου.
Ποια θεωρείτε ότι είναι η βασική πρόκληση για έναν νέο επαγγελματία ψυχικής υγείας που επιθυμεί να ειδικευτεί στη σχεσιακή και ομαδική ψυχοθεραπεία σήμερα; Ποια στοιχεία συγκρότησης εαυτού και επαγγελματικής ταυτότητας είναι πιο κρίσιμα;
Η κύρια πρόκληση για τους νέους θεραπευτές είναι η διαμόρφωση μιας σταθερής επαγγελματικής ταυτότητας εντός ενός πεδίου που χαρακτηρίζεται από υπερπληροφόρηση, αποσπασματική εκπαίδευση και συχνά έλλειψη θεσμικής προστασίας. Η συνειδητή συμμετοχή σε μικρές, μεσαίες και μεγάλες ομάδες, καθώς και η έκθεση στον σχεσιακό και ομαδικό εαυτό εντός της εποπτείας, είναι βασικά συστατικά για την ανάπτυξη ενός ασφαλούς επαγγελματικού πυρήνα.
Η ταυτότητα του ψυχοθεραπευτή δεν είναι στατική. Είναι κάτι που συγκροτείται, διαλύεται και ξαναχτίζεται μέσα στην εμπειρία του άλλου και της ομάδας. Απαιτεί την ικανότητα να παραμένει κανείς ευάλωτος χωρίς να καταρρέει, και να διατηρεί την ενσυναίσθηση χωρίς να χάνει τα όριά του. Η διαρκής συμμετοχή σε ομάδες εκπαιδευομένων, η ουσιαστική εποπτεία και η εμβάθυνση στη βιβλιογραφία (όχι ως καταλόγου, αλλά ως ψυχικής αλήθειας) αποτελούν τα βασικά εργαλεία του νέου θεραπευτή.
Η ψυχοθεραπεία στην Ελλάδα παραμένει ένα επάγγελμα χωρίς σαφές και δεσμευτικό θεσμικό πλαίσιο, γεγονός που επιτρέπει την ανεξέλεγκτη δραστηριοποίηση προσώπων χωρίς επιστημονική επάρκεια ή δεοντολογική κατάρτιση. Ποιοι κίνδυνοι προκύπτουν, κατά τη γνώμη σας, για τους θεραπευόμενους από την αυξανόμενη παρουσία “life coaches” ή «θεραπευτών» που εκπαιδεύονται σε ταχύρρυθμα, μη πιστοποιημένα προγράμματα; Θεωρείτε πως το ψυχοθεραπευτικό πεδίο φέρει ευθύνη για τη διαμόρφωση ενός θεσμικού πλαισίου που να διασφαλίζει την ποιότητα και την ηθική της θεραπευτικής σχέσης;
Η ψυχοθεραπεία στην Ελλάδα, όπως σωστά αναφέρετε, παραμένει ένα θεσμικά ανοχύρωτο πεδίο. Αυτό δημιουργεί ένα διπλό τραύμα: αφενός στους θεραπευόμενους που εκτίθενται σε μη επιστημονικές πρακτικές και, αφετέρου, στους επαγγελματίες που εργάζονται χωρίς θεσμική αναγνώριση, χωρίς προστασία και χωρίς δυνατότητα κατοχύρωσης. Απαιτείται η δημιουργία ενός θεσμικού πλαισίου δεοντολογίας, ποιότητας και επιστημονικής εποπτείας, όχι μόνο για λόγους ασφαλείας, αλλά και για την προστασία της έννοιας της σχέσης ως θεμελιώδους πυρήνα της ψυχοθεραπείας.
Οι ψευδο-θεραπευτικές πρακτικές, όπως οι αυτοαποκαλούμενοι “life coaches” ή «ενεργειακοί θεραπευτές», πολλές φορές εσωτερικεύουν μια επιφανειακή ιδεολογία αυτοβελτίωσης, μετατρέποντας τον ψυχικό πόνο σε «πρόβλημα παραγωγικότητας». Αυτό οδηγεί στην επανατραυματοποίηση του θεραπευόμενου, ιδιαίτερα όταν ο τελευταίος δεν διαθέτει κριτήρια αξιολόγησης της σχέσης. Το θεσμικό αίτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο νομικό ή δεοντολογικό, αλλά ψυχικά προστατευτικό.
Ο Χαραλαμπίδης Σταύρος είναι ψυχολόγος, διδακτικός και εποπτικός ομαδικός ψυχοθεραπευτής και σχεσιακός ψυχαναλυτής, διευθυντής του ινστιτούτου σχεσιακής και ομαδικής ψυχοθεραπείας, εκλεγμένο μέλος συμβουλίου διευθυντών της αμερικανικής ένωσης ομαδικών ψυχοθεραπευτών (AGPA), εκλεγμένο μέλος συμβουλίου διευθυντών της διεθνούς Ένωσης για την Σχεσιακή Ψυχανάλυση και Ψυχοθεραπεία, μοναδικός Ευρωπαίος Πιστοποιημένος Ομαδικός Ψυχοθεραπευτής/ Επόπτης για την Ομαδική Ψυχοθεραπεία από το Yalom Institute Usa, μεταπτυχιακή Ειδίκευση στην Διαπροσωπική Ψυχανάλυση William Allanson White Institute, USA, Διδακτικός και Εποπτικός Ψυχαναλυτής στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Ειδίκευσης στην Σχεσιακή Ψυχοθεραπεία/Ψυχανάλυση και στο Πρόγραμμα Ειδίκευσης στην Ομαδική Ψυχοθεραπεία κατά Irvin Yalom και τα Σχεσιακά Δυναμικά της Ομάδος στο Ινστιτούτου Σχεσιακής & Ομαδικής Ψυχοθεραπείας (ΙΣΟΨ), μέλος της Διεθνούς Ένωσης για την Σχεσιακή Ψυχανάλυση και Ψυχοθεραπεία (IARPP), κλινικό μέλος της αμερικανικής ένωσης ομαδικών ψυχοθεραπευτών (AGPA) και της ανατολικής περιφέρειας ομαδικών ψυχοθεραπευτών της Nέας Yόρκης (EGPS), κλινικό μέλος της διεθνούς ένωσης για την ομαδική ανάλυση (GASI), μέλος της διεθνούς ένωσης για την ομαδική ψυχοθεραπεία και διεργασίες ομάδων (IAGP). Συμπροεδρεύει στο ειδικό γκρουπ για ζευγάρια οικογένειες και ομάδες της διεθνούς ένωσης σχεσιακής ψυχανάλυσης και ψυχοθεραπείας. Τα κλινικά του ενδιαφέροντα αφορούν κυρίως στην παράλληλη θεραπεία του ατόμου σε ατομικό και ομαδικό επίπεδο και στο συντονισμό μεγάλων ομάδων σε διεθνές και πανελλήνιο επίπεδο. Τα συγγραφικά του ενδιαφέροντα επικεντρώνονται κυρίως στις ομαδικές διεργασίες μεταξύ οργανισμών, στο φθόνο και το μένος στην αντιμεταβίβαση και μεταβίβαση, στην μελέτη ομαδικών δυναμικών στη μικρή, μεσαία και μεγάλη ομάδα. Το πρόσφατο βιβλίο του Ο Δήμιος του φθόνου εκδόθηκε τον Οκτώβριο 2022 από τις εκδόσεις Δίσιγμα, και παρουσιάστηκε ως θεατρικό έργο στο στούντιο Μαυρομιχάλη τη σεζόν 23/24, ενώ συνεχίζεται και δεύτερη χρονιά στο ίδιο θέατρο. Πρόσφατα (2023, 2024) εκδόθηκαν ο πρώτος και δεύτερος συλλογικός τόμος σχεσιακής ψυχανάλυσης και ομαδικής ψυχοθεραπείας που επιμελήθηκε, ενώ έχει γράψει και κείμενο, από τις εκδόσεις Δίσιγμα. Το δεύτερο προσωπικό του βιβλίο, τα Δουλικά του μένους, εκδόθηκε τον Μάρτιο του 2025.
Δημοσιεύσεις του ιδίου:
-Charalambides, S. (2024). Relational psychoanalytic sessions as large group therapy with two representatives. Psychoanalytic Perspectives, 21(1), 52–70.
-Charalambides, S. (2022). Ο δήμιος του φθόνου: Ψυχοθεραπευτικά ταξίδια στο άβατον. Εκδόσεις Δίσιγμα.
-Charalambides, S. (2025). Τα δουλικά του μένους. Εκδόσεις Δίσιγμα.
-Charalambides, S. (2017). The group in two minds: Sibling and group-as-a-whole transference and countertransference. Group, 41(3), 229–242. https://doi.org/10.13186/group.41.3.022
