Από την εγκυκλοπαίδεια στο πάτημα ενός κουμπιού – το θαύμα και το τίμημα της άμεσης πληροφορίας

Γράφοντας αυτό το κείμενο, θα ήθελα να μεταφέρω τους νεότερους αναγνώστες σε μια εποχή όπου η πληροφορία δεν ήταν αυτονόητη. Μεγάλωσα σε ένα χωριό, σε μια αγροτική οικογένεια, και η πρόσβαση σε βιβλία και βιβλιοθήκες δεν ήταν κάτι που μπορούσε κάποιος να θεωρεί δεδομένο. Η Βικελαία Βιβλιοθήκη στο Ηράκλειο Κρήτης φάνταζε τότε σχεδόν σαν όνειρο, καθώς δεν είχαμε τη δυνατότητα να πηγαίνουμε συχνά στην πόλη και δύο ή τρεις φορές τον χρόνο ήταν αρκετές για να θεωρείται κάθε επίσκεψη σπουδαίο γεγονός. Όταν λοιπόν είχα μια σχολική εργασία, η λύση βρισκόταν σχεδόν πάντα στο σπίτι της θείας μου, γιατί εκεί υπήρχε εγκυκλοπαίδεια. Πήγαινα με την ελπίδα ότι στο σωστό γράμμα, στον σωστό τόμο, θα υπήρχε έστω μια μικρή αναφορά στο θέμα που έψαχνα. Αν υπήρχε, ένιωθα τυχερή. Αν δεν υπήρχε, έπρεπε να βρω άλλον τρόπο, κάποιον γνωστό με άλλη εγκυκλοπαίδεια ή κάποια άλλη πηγή, πράγμα όχι πάντα εύκολο.

Σήμερα, αυτή η εμπειρία μοιάζει μακρινή. Η απόσταση από το χωριό ως τη βιβλιοθήκη της πόλης έχει αντικατασταθεί από την απόσταση ανάμεσα στο χέρι και το πληκτρολόγιο. Αυτό που κάποτε απαιτούσε μετακίνηση, χρόνο, τύχη και πρόσβαση σε συγκεκριμένους ανθρώπους ή χώρους, σήμερα γίνεται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Η γνώση έχει γίνει πιο ανοιχτή, πιο προσβάσιμη, πιο δημοκρατική και δεν εξαρτάται πια στον ίδιο βαθμό από το αν κάποιος ζει σε πόλη ή έχει εγκυκλοπαίδεια στο σπίτι. Ξέρω από πρώτο χέρι τι σημαίνει να μην είναι αυτονόητη η πληροφορία, και γι’ αυτό ακριβώς μπορώ να δω καθαρά και το θαύμα και το τίμημα της σημερινής ψηφιακής αφθονίας.

Το πρόβλημα σήμερα δεν είναι ότι δεν έχουμε πληροφορία, αλλά ότι έχουμε υπερβολικά πολλή. Παλαιότερα η πρόκληση ήταν να βρεις κάτι. Σήμερα η πρόκληση είναι να ξεχωρίσεις τι αξίζει, τι είναι αληθινό, τι είναι χρήσιμο και τι απλώς τραβά την προσοχή σου. Η αμεσότητα δημιουργεί συχνά την αίσθηση ότι ξέρουμε περισσότερα από όσα πραγματικά έχουμε κατανοήσει. Διαβάζουμε γρήγορα, ανοίγουμε καρτέλες, αποθηκεύουμε συνδέσμους, βλέπουμε περιλήψεις και περνάμε από το ένα κείμενο στο άλλο χωρίς να σταθούμε. Η πληροφορία καταναλώνεται πολλές φορές με τον ίδιο τρόπο που καταναλώνεται το περιεχόμενο στα κοινωνικά δίκτυα, γρήγορα, αποσπασματικά, σχεδόν αυτόματα.

Εδώ ακριβώς αρχίζει το ενδιαφέρον από την πλευρά της Κυβερνοψυχολογίας, καθώς η σχέση μας με την πληροφορία δεν αφορά μόνο την τεχνολογία αλλά και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η προσοχή, η μνήμη, η κριτική σκέψη και η λήψη αποφάσεων μέσα σε ψηφιακά περιβάλλοντα. Πώς επηρεάζεται η προσοχή μας όταν όλα είναι διαθέσιμα άμεσα; Πώς αλλάζει η μνήμη μας όταν ξέρουμε ότι μπορούμε ανά πάσα στιγμή να ξαναβρούμε κάτι; Πώς διαμορφώνεται η σκέψη μας όταν η αναζήτηση της γνώσης γίνεται τόσο εύκολη, αλλά η αξιολόγησή της τόσο απαιτητική; Η άμεση πρόσβαση στην πληροφορία μας διευκολύνει αλλά ταυτόχρονα μπορεί να μας μπερδεύει. Μας κάνει πιο αυτόνομους, αλλά και πιο βιαστικούς. Λαμβάνουμε απαντήσεις χωρίς απαραίτητα να τις κατανοούμε.

Ίσως το πιο παράδοξο της εποχής μας να είναι ακριβώς αυτό, ότι ενώ έχουμε περισσότερη πληροφορία από ποτέ, δεν νιώθουμε πάντα πιο ήρεμοι ή πιο σίγουροι. Μια απλή αναζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε δεκάδες άρθρα, βίντεο, αντικρουόμενες απόψεις και αλγοριθμικά προτεινόμενο περιεχόμενο. Η πληροφορία δεν έρχεται ποτέ μόνη της, έρχεται μαζί με ειδοποιήσεις, διαφημίσεις, σχόλια, υπερσυνδέσμους και νέες απορίες. Από την αγωνία του «θα βρω κάτι;» περάσαμε στην αγωνία του  «τι από όλα αυτά να πιστέψω;». Και αυτή η μετατόπιση είναι καθοριστική.

Βέβαια δεν έχει νόημα να νοσταλγούμε άκριτα το παρελθόν. Η εποχή της εγκυκλοπαίδειας είχε τους δικούς της σοβαρούς περιορισμούς και η πρόσβαση στη γνώση δεν ήταν ίση για όλους. Το ζητούμενο δεν είναι να επιστρέψουμε σε μια εποχή όπου η πληροφορία ήταν σπάνια, αλλά να μάθουμε να ζούμε καλύτερα σε μια εποχή όπου είναι άφθονη. Αυτό σημαίνει να καλλιεργούμε κριτική σκέψη, να μη συγχέουμε την ταχύτητα με την εγκυρότητα και να θυμόμαστε ότι η γνώση δεν είναι απλώς η πρόσβαση σε δεδομένα αλλά η ικανότητα να τα κατανοούμε, να τα συνδέουμε και να τα αξιολογούμε με νόημα.

Ανάμεσα στην εγκυκλοπαίδεια της θείας μου και τη σημερινή απάντηση που εμφανίζεται σε δευτερόλεπτα, δεν άλλαξε μόνο η τεχνολογία. Αλλάξαμε κι εμείς, ο τρόπος που ψάχνουμε, που περιμένουμε, που μαθαίνουμε, που αμφιβάλλουμε, που θυμόμαστε. Και ίσως το πιο ουσιαστικό ερώτημα που θέτει η εποχή της άμεσης πληροφορίας να είναι απλό στη διατύπωσή του αλλά δύσκολο στην απάντηση. Όταν όλα είναι διαθέσιμα με το πάτημα ενός κουμπιού, πόσο χώρο αφήνουμε τελικά στον εαυτό μας για να σκεφτεί;