Ηλίας ΤολιάδηςΠάνε αρκετές εβδομάδες τώρα που μου έκανε εντύπωση ένα άρθρο του Θοδωρή Γεωργακόπουλου, στην Καθημερινή, με τον προβοκατόρικο τίτλο «Social media: Μήπως πρέπει να απαγορευτούν». Το ότι ο τίτλος είναι προβοκατόρικος αποτελεί εκτίμηση του ίδιου του συγγραφέα, καθώς το άρθρο ξεκινά με τις εξής φράσεις: «Μισό λεπτό. Ακούστε με λίγο. Πριν αντιδράσετε για τον “clickbait” τίτλο, δώστε μου την ευκαιρία να σας εξηγήσω». Και η δική μου αυτόματη αντίδραση σε οποιοδήποτε κάλεσμα για απαγόρευση είναι αρνητική, βλέπω καχύποπτα τις απαγορεύσεις και πιστεύω ότι γενικώς πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί και φειδωλοί με αυτές. Αλλά το εξαιρετικό άρθρο του κ. Γεωργακόπουλου, όσο προκλητικός και αν είναι ο τίτλος του, προχωρά σε μια πολύ ενδιαφέρουσα ανάλυση του πώς λειτουργούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Κατά την άποψή του: «Τα social media δεν είναι αθώα apps για να σκρολάρει κανείς όταν βαριέται στο μετρό, αλλά ελεγχόμενα και κατευθυνόμενα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Το ξέρουμε καλά πια αυτό. Δεν είναι επουδενί ουδέτερες πλατφόρμες όπου ο κάθε πολίτης μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα και να διαβάσει το περιεχόμενο που επιλέγει, αλλά προσεκτικά καλιμπραρισμένοι μηχανισμοί προώθησης συγκεκριμένων ιδεών και απόψεων…».
Φυσικά αυτό είναι ένα ζήτημα προς συζήτηση, ίσως συμφωνείτε με την παραπάνω δήλωση, ίσως διαφωνείτε. Θα μπορούσε ακόμα να πει κανείς ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι ό,τι θέλει ο χρήστης να είναι. Σε κάθε περίπτωση, μου έκανε εντύπωση το ότι διάβασα την παραπάνω άποψη σε μια εφημερίδα όπως την Καθημερινή, όπου με αφορμή τις πρόσφατες πολιτικές εξελίξεις σε Η.Π.Α. και Ρουμανία ο αρθρογράφος ανέφερε και το εξής: «Αναλύσεις έχουν δείξει ότι ο αλγόριθμος του Facebook είναι ρυθμισμένος να προωθεί πολύ περισσότερο συντηρητικό/δεξιό περιεχόμενο από το 2020 τουλάχιστον. Το 2021 άλλαξαν πάλι τον αλγόριθμο για να προμοτάρει ακόμα περισσότερο περιεχόμενο από δεξιούς και ακροδεξιούς ίνφλουενσερς». Ας σημειώσουμε εδώ ότι αυτή δεν είναι μια μεμονωμένη άποψη· με αφορμή εργασία που έχω εκπονήσει με θέμα τις ψευδείς ειδήσεις (fake news) έχω δει να τεκμηριώνεται η παραπάνω αντίληψη με διεθνή βιβλιογραφία. Πάντως εκτίμησα ιδιαίτερα το ότι μια τέτοια δήλωση εμφανίζεται σε μια ιστορική εφημερίδα που, όπως και να το κάνουμε, εκφράζει σε μεγάλο βαθμό τον κεντροδεξιό αν όχι δεξιό χώρο.
Με το άρθρο που διαβάζετε αυτή τη στιγμή θέλω να ρίξω λάδι στη φωτιά της συζήτησης για το αν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης θα έπρεπε να λειτουργούν υπό καθεστώς περισσότερων ελέγχων. Όμως δεν θα δώσω πολιτική κατεύθυνση στη συζήτηση, φέρνω μόνο σπίρτα και βενζίνη. Το ερώτημα που θέλω να θέσω είναι συγκεκριμένο. Είναι εντάξει να χρησιμοποιούνται τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως εργαλείο επιστράτευσης; Είναι εντάξει για εθνικούς στρατούς να χρησιμοποιούν τις διάφορες social media πλατφόρμες για να προβάλλουν διαφημίσεις που καλούν τους χρήστες να καταταγούν στο στράτευμα και να γίνουν μέρος μιας πολεμικής προσπάθειας; Πάντως οι κυβερνήσεις των Η.Π.Α., της Ρωσίας και της Κίνας απαντούν με ένα ξερό και ξεκάθαρο «ναι».
Πριν πολλά χρόνια, όταν ακόμα έκανα συλλογή αμερικάνικων κόμικ, αγόραζα ένα πολύ γνωστό περιοδικό για κόμικ που μου ερχόταν κατευθείαν από Αμερική. Μια μέρα που το ξεφύλλιζα, είδα μέσα στις σελίδες του μια διαφήμιση του Αμερικανικού Στρατού, που ήταν μέρος της τότε φρέσκιας διαφημιστικής καμπάνιας “Army of One” («Στρατός του Ενός»). Είχα σοκαριστεί τότε, γιατί μου φαινόταν αθέμιτα θελκτική μια διαφήμιση που λίγο ως πολύ σου λέει ότι έτσι και ζωστείς τα συμπράγκαλα που βλέπεις στην εικόνα, θα γίνεις κάτι σαν υπερήρωας -στρατός του ενός- όπως αυτοί που διαβάζεις στα κόμικ. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε ακόμα Facebook, ήταν λίγο πριν τους Δίδυμους Πύργους και τον επακόλουθο πόλεμο στο Αφγανιστάν. Τώρα τέτοιου τύπου διαφημίσεις του Αμερικανικού Στρατού έχουν μεταφερθεί στα social media, με το γνωστό σλόγκαν “be all you can be” («γίνε όλα όσα μπορείς να γίνεις»), ένα κάλεσμα αυτοπραγμάτωσης μάλλον απευθυνόμενο σε εφήβους και αναδυόμενους ενήλικες.
Τώρα πια που τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν απλωθεί από άκρη σε άκρη του παγκόσμιου χωριού, ανακάλυψαν και οι Ρώσοι τις χαρές του στρατιωτικού μάρκετινγκ. Έχουνε φτιάξει μια διαφήμιση που στοχεύει σεξιστικά προς τους άντρες (τουλάχιστον οι Αμερικάνοι πρόβαλλαν πολύ και τις γυναίκες στον στρατό). Το σποτ δείχνει τρεις νεαρούς άντρες και θέτει στον καθένα ένα ερώτημα. Δείχνει ένα σεκιουριτά σε σούπερ-μάρκετ και η λεζάντα γράφει «τέτοιος φύλακας ονειρεύεσαι να είσαι»; Δείχνει έναν γυμναστή με φουσκωμένα μπράτσα που βοηθάει κάποιον να κάνει βάρη στο γυμναστήριο και ρωτά «εδώ θέλεις να δείξεις τη δύναμή σου»; Δείχνει έναν ταξιτζή σε νυχτερινή βάρδια και ρωτά «αυτός είναι ο δρόμος που θες να ακολουθήσεις»; Και μετά, ταξιτζής, γυμναστής και σεκιουριτάς ξεπροβάλλουν μέσα από την ομίχλη ντυμένοι με παραλλαγές, με όπλα στα χέρια, παίζει κι ένα hard-rock riff και η λεζάντα γράφει «είσαι άντρας, γίνε άντρας». Τώρα αυτό μπορεί και να φαίνεται γελοίο, ειδικά στην Ελλάδα. Aυτό το “να γίνεις άντρας” άμα πας στρατό είναι πλέον παροιμιωδώς κωμικό. Όμως στη διαφήμιση συνοδεύεται και από την κατακλείδα ότι «το συμβόλαιο οπλίτη αφορά μηνιαίες αποδοχές 204.000 ρούβλια, ισοδύναμο των 2.500 δολαρίων» και τη γνώση ότι τη στιγμή που βλέπεις τη διαφήμιση διεξάγεται πραγματικός πόλεμος μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας. Ωραία πράγματα έτσι; Δεν πιστεύω να έχετε αντίρρηση ότι αυτές οι διαφημίσεις μπορούν να παίζουν ανενόχλητες σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης;
Οι Κινέζοι πάντως, οι οποίοι κατά τα άλλα είναι κέρβεροι ως προς το τι μπορεί να κυκλοφορεί στο δικό τους διαδίκτυο, δεν έχουν κανένα πρόβλημα με αυτή τη συγκεκριμένη διαφήμιση. Παίζει καιρό τώρα σε κινεζικά social media. Σύμφωνα με τον Guardian περίπου 150 Κινέζοι πολίτες έχουν καταταγεί στον Ρωσικό στρατό. Υπάρχει μάλιστα -πάντα σύμφωνα με την αγγλική εφημερίδα- και μια Ρωσίδα ινφλουένσερ που απευθύνεται σε πάνω από 300.000 Κινέζους ακολούθους και διαφημίζει τον μισθό και τις παροχές που προσφέρει ο Ρωσικός στρατός. Επίσημα, οι αξιωματούχοι της κινεζικής κυβέρνησης λένε ότι αποθαρρύνουν τη συμμετοχή πολιτών τους σε εχθροπραξίες, αλλά ταυτόχρονα δεν έχουν προβεί σε κανέναν περιορισμό αυτής της διαφημιστικής εκστρατείας που διεξάγεται διαδικτυακά.
Πρέπει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να διέπονται από κάποιο αυστηρότερο ρυθμιστικό πλαίσιο; Προφανώς και δεν έχει καμία σημασία το τι πιστεύουμε εμείς στην Ευρώπη, η Ρωσία και η Κίνα θα κάνουν ό,τι θέλουν. Μάλλον το ίδιο θα κάνουν κι οι Η.Π.Α. Πάντως βλέποντας διαφημίσεις σαν αυτές παραπάνω, δεν μπορώ παρά να σκεφτώ αν θα έπρεπε ίσως κάποια στιγμή, με κάποιον τρόπο να τραβήξουμε λίγο τα χαλινάρια στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αν όχι ως πολιτείες και κυβερνήσεις, ίσως ως χρήστες και καταναλωτές; Και τουλάχιστον ας συμφωνήσουμε ότι πράγματι, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε καμία περίπτωση δεν είναι ουδέτερες πλατφόρμες «ελεύθερης» έκφρασης, ειδικά όταν περιέχουν μηνύματα που σε καλούν να συνδράμεις έμπρακτα σε εμπόλεμες ζώνες.
Περισσότερα:
– Το άρθρο γνώμης του Θοδωρή Γεωργακόπουλου στην Καθημερινή: https://www.kathimerini.gr/opinion/563471497/social-media-mipos-prepei-na-apagoreytoyn/
– Άρθρο του Guardian σχετικά με τη Ρωσική στρατιωτική διαφημιστική καμπάνια, που περιέχει και σύνδεσμο για το βίντεο της διαφήμισης: https://www.theguardian.com/world/2025/apr/10/russia-social-media-ads-videos-recruiting-china-mercenaries
– Άρθρο της επίσημης σελίδας του στρατού των Η.Π.Α. σχετικά με την ιστορική εξέλιξη των διαφημίσεών του: https://www.army.mil/article/284311/the_army_at_250_a_look_back_at_the_evolution_of_army_recruiting_campaigns
Νικολέττα Παναγιωτοπούλου
Πέτρος Ρούσσος
